Soát điện trong nhà mỗi quý là đi một vòng các phòng, nhìn mặt ổ cắm và công tắc, sờ phích cắm khi thiết bị đang chạy, ngửi mùi lạ quanh tủ điện, xem dây nối chạy ở đâu và bấm thử nút kiểm tra của cầu dao chống giật — tất cả không cần mở ổ hay tháo vít. Một vòng như vậy mất chừng nửa giờ với nhà ba tầng.
Mục đích không phải sửa điện, mà là thấy sớm những dấu hiệu nhỏ trước khi chúng thành chập cháy. Thấy gì thì ghi lại, cái nào xử lý được bằng cách đổi thói quen thì đổi ngay, cái nào nằm trong tường, trong ổ, trong tủ điện thì để thợ điện. Vòng soát này không thay cho việc thợ kiểm tra toàn bộ hệ thống điện khi nhà đã cũ hay vừa cải tạo; nó chỉ giúp nhà mình biết lúc nào cần gọi thợ.
Vì sao cần soát định kỳ thay vì đợi có mùi khét
Phần lớn sự cố điện trong nhà không đến bất ngờ. Một ổ cắm lỏng làm phích tiếp xúc kém, chỗ tiếp xúc kém thì nóng lên mỗi lần dùng, nhựa quanh đó ngả vàng rồi xém dần qua nhiều tháng. Một sợi dây nối bị cánh cửa kẹp mỗi ngày thì lớp vỏ mòn dần. Những dấu hiệu này nhìn thấy được, sờ thấy được, chỉ là không ai để ý vì chúng nằm sau tủ, dưới gầm bàn, sau ti vi.
Nhà ba thế hệ của chị Lan ở Huế là ví dụ quen thuộc: bà nội đun nước bằng ấm siêu tốc cắm vào ổ chia đặt trên nóc tủ lạnh, ổ chia đó cùng lúc cắm nồi cơm và lò vi sóng. Không ai thấy có gì sai cho tới khi chị Lan đi soát lần đầu và thấy phích ấm nóng tới mức không cầm lâu được, mặt ổ chia có vệt ố nâu. Đổi chỗ cắm, bỏ ổ chia, chuyện được giải quyết trong mười phút mà không cần thợ.
Soát định kỳ cũng giúp cả nhà có chung một bức tranh: ổ nào chịu tải nặng, dây nào tạm bợ, chỗ nào cần thợ. Không có vòng soát, mỗi người chỉ biết góc nhà mình hay dùng.
Danh sách soát theo phòng
Mang theo cuốn sổ và đèn pin. Đi từ tầng trên xuống hoặc từ trong ra ngoài, mỗi phòng soát đủ năm thứ ở cột giữa.
| Phòng | Nhìn và sờ gì | Hay gặp |
|---|---|---|
| Bếp | Ổ cắm của ấm siêu tốc, nồi cơm, lò vi sóng, tủ lạnh; dây sau tủ lạnh; ổ gần bồn rửa | Nhiều đồ công suất lớn chung một ổ chia; ổ sát chỗ nước bắn |
| Phòng khách | Ổ sau ti vi, sau sofa; dây nối dưới thảm; đèn trang trí | Ổ chia cắm chồng lên ổ chia; dây bị đồ nặng đè |
| Phòng ngủ | Ổ đầu giường, sạc điện thoại, quạt sưởi mùa lạnh, máy lạnh | Sạc để trên nệm, trên gối; quạt sưởi dùng ổ chia |
| Nhà tắm | Công tắc, ổ máy sấy tóc, dây bình nóng lạnh | Nước bắn vào ổ; sờ tay ướt vào công tắc |
| Sân, ban công | Đèn ngoài trời, ổ cắm máy giặt, máy bơm | Ổ không có nắp che mưa; dây nối kéo ra sân |
| Tủ điện | Mặt tủ có ấm không, có mùi khét, có tiếng rè không; cầu dao có nhãn nhánh chưa | Không ai biết cầu dao nào cho phòng nào |
Mỗi phòng một dòng trong sổ, ghi "ổn" hoặc ghi rõ thấy gì. Dòng không có gì để ghi thì vẫn ghi "ổn" để lần sau biết là đã soát.
Năm dấu hiệu nhìn, sờ, nghe được và cần làm gì
Phích cắm ấm hoặc nóng sau một lúc dùng. Phích hơi ấm khi cắm thiết bị lớn chạy lâu có thể gặp, nhưng nóng tới mức không cầm lâu được là tiếp xúc kém hoặc quá tải. Rút ra, cắm sang ổ khác trực tiếp trên tường, bỏ ổ chia; vẫn nóng thì ghi lại và gọi thợ xem ổ hay phích.
Phích cắm vào lỏng, tự tuột. Lá đồng trong ổ đã giãn. Không bẻ chân phích cho khít; ổ đó cần thay, việc của thợ. Trong lúc chờ, đừng dùng ổ đó cho thiết bị công suất lớn.
Mặt ổ, công tắc ố vàng, xém nâu, có vết nhựa chảy. Đây là dấu vết đã từng nóng nhiều lần. Ngừng dùng ổ đó, ngắt cầu dao nhánh nếu có mùi khét, gọi thợ sớm, không để tới cuối tháng.
Công tắc, ổ cắm kêu rè rè hay lách tách. Tiếng rè là có phóng điện nhỏ ở chỗ tiếp xúc. Ghi lại vị trí, hạn chế dùng, gọi thợ.
Đèn tối đi hoặc chập chờn mỗi khi bật máy lạnh, bình nóng lạnh, máy bơm. Có thể đường dây nhánh đang chịu tải gần mức, hoặc có chỗ nối kém. Ghi lại thiết bị nào gây ra, giờ nào, để thợ kiểm tra cả nhánh.
Bấm thử nút kiểm tra của cầu dao chống giật
Nhiều nhà có cầu dao chống giật (thợ hay gọi là chống dòng rò) ở tủ điện tổng hoặc trên đường cấp cho bình nóng lạnh, nhưng chưa từng bấm thử. Nút nhỏ có chữ hoặc ký hiệu kiểm tra trên mặt thiết bị dùng để kiểm xem cơ cấu ngắt còn làm việc. Đọc hướng dẫn in trên thiết bị, rồi làm như sau:
- Báo cả nhà sắp mất điện vài phút; tắt máy tính đang chạy, các thiết bị đang làm việc dở.
- Bấm nút kiểm tra một lần, dứt khoát.
- Cầu dao phải nhảy xuống ngay. Nhảy là tốt; ghi ngày vào sổ.
- Gạt cầu dao lên lại, kiểm các thiết bị chạy bình thường.
- Bấm mà cầu dao không nhảy: thiết bị chống giật có thể đã hỏng; ghi lại và gọi thợ điện thay sớm.
Đừng thử bằng cách chạm tay vào dây, vào nước có điện hay dùng bất kỳ cách "thử thật" nào khác. Nút kiểm tra được làm ra chính để người không chuyên thử an toàn.
Ranh giới: phần nhà mình làm, phần của thợ điện
Thói quen thì nhà mình đổi được ngay; phần nằm sau mặt ổ, trong tường, trong tủ điện thì không. Chia rõ như sau:
- Nhà mình làm: bỏ ổ chia cắm chồng; cắm thiết bị lớn thẳng vào ổ tường; rút dây nối ra khỏi gầm thảm, khe cửa; không để sạc trên nệm; lau bụi quanh ổ bằng khăn khô khi đã rút phích; dán nhãn cầu dao từng nhánh sau khi thử tắt từng cái.
- Gọi thợ: thay ổ cắm, công tắc lỏng hay xém; kiểm nhánh có đèn chập chờn; tủ điện ấm, có mùi, có tiếng; cầu dao chống giật bấm thử không nhảy; muốn thêm ổ cho máy mới.
- Ngắt điện và gọi gấp: mùi khét không rõ từ đâu, khói, tia lửa ở ổ, cầu dao nhảy liên tục không gạt lên được.
Nhà nào có người lớn rành điện thì vẫn nên giữ ranh giới này với người khác trong nhà: một người biết làm không có nghĩa là mọi người đều nên thử.
Chỗ điện gặp nước: nhà tắm, bếp, ban công và sân
Điện và nước gặp nhau là chỗ phải soát kỹ nhất. Trong nhà tắm, nhìn xem ổ cắm cho máy sấy tóc có cách xa vòi sen không, mặt ổ có nắp che không, có vệt nước đọng quanh công tắc không. Thói quen nên đổi ngay: không cắm, rút phích hay bật công tắc khi tay còn ướt; không để máy sấy, máy cạo râu cắm sẵn cạnh lavabo.
Ở bếp, ổ cắm sát bồn rửa hay bị nước bắn khi rửa bát. Nếu không dời được ổ, đặt thiết bị ra xa phía bên kia và lau khô quanh ổ sau mỗi lần rửa. Dây ấm siêu tốc, nồi cơm không nên vắt qua bồn rửa.
Ngoài ban công, sân trước, sân thượng, ổ cho máy giặt, máy bơm, đèn trang trí cần có nắp che mưa và đặt cao khỏi chỗ nước đọng. Dây nối kéo ra sân chỉ dùng tạm khi có người ở đó, xong thì cuộn vào. Sau mỗi trận mưa lớn, vòng soát ngắn đầu tiên là nhìn xem các ổ ngoài trời có bị ướt, có vệt nước trong nắp che không; ổ bị ngập thì ngắt nhánh đó và gọi thợ trước khi dùng lại.
Những thứ cắm điện suốt đêm: rà lại một lượt
Ban đêm là lúc ít ai để ý mà nhiều thứ vẫn đang cắm điện. Trong vòng soát, đi lại từng phòng vào buổi tối, đếm những gì đang cắm khi cả nhà đã đi ngủ:
- Sạc điện thoại, máy tính bảng, sạc pin dự phòng: đặt trên mặt cứng, thoáng, không đặt trên nệm, dưới gối, trong hộc tủ kín.
- Sạc xe đạp điện, xe máy điện: sạc ở chỗ thoáng, xa đồ dễ cháy và xa lối đi chính trong nhà, theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Ổ chia đang cắm nhiều thứ: rút những thứ không cần chạy qua đêm.
- Quạt sưởi, máy sưởi mùa lạnh: có người trong phòng mới bật, không phủ khăn lên, không để sát chăn màn.
- Bàn là, máy uốn tóc: rút ngay sau khi dùng, để nguội trên mặt chịu nhiệt.
Nhà chị Lan chốt một câu cho người đi ngủ sau cùng: "Đi qua bếp, phòng khách, nhìn ổ chia một lượt." Không cần ai kiểm người kia, chỉ cần người cuối cùng còn thức nhớ làm.
Ghi sổ và chia người soát
Soát mỗi quý một lần là nhịp dễ giữ: đầu mùa nóng khi máy lạnh chạy nhiều, đầu mùa mưa khi ẩm dễ vào ổ ngoài trời, đầu mùa lạnh nếu nhà ở miền Bắc dùng quạt sưởi, và trước Tết khi nhà cắm thêm đèn trang trí, nồi nấu. Mỗi lần ghi một trang: ngày, ai soát, phòng nào thấy gì, việc đã đổi ngay, việc chờ thợ.
Nhà chị Lan chia hai người lớn thay phiên: quý này chị soát, quý sau chồng chị soát, người còn lại đọc lại trang ghi lần trước để xem việc chờ thợ đã làm chưa. Bà nội không đi soát nhưng được nhờ "để ý giúp mấy cái ổ trong bếp, thấy nóng là nói". Cách này giữ cho việc soát không dồn hết lên một người, và mỗi lần có thêm một đôi mắt khác nhìn.
Thợ đến sửa thì đưa trang sổ cho thợ đọc, ghi lại thợ đã làm gì ở đâu. Sau vài năm, cuốn sổ chính là bản đồ điện của nhà mình, đỡ hẳn chuyện mỗi lần sửa lại phải dò lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tắt cầu dao khi đi soát điện không?
Không cần cho phần nhìn và sờ mặt ngoài vì bạn không mở ổ hay tháo gì. Chỉ chạm vào mặt nhựa của phích và ổ, không chạm chân kim loại. Khi lau bụi quanh ổ thì rút phích ra trước, lau bằng khăn khô.
Ổ chia điện có dùng được lâu dài không?
Ổ chia hợp cho đồ nhỏ như sạc, đèn bàn, quạt nhỏ. Thiết bị sinh nhiệt như ấm siêu tốc, bàn là, lò vi sóng, quạt sưởi nên cắm thẳng vào ổ tường. Ổ chia cắm chồng lên ổ chia là thói quen nên bỏ hẳn.
Nhà không có cầu dao chống giật thì sao?
Ghi lại và hỏi thợ điện xem có nên lắp cho cả nhà hoặc cho các nhánh có nước như nhà tắm, bình nóng lạnh, máy giặt. Việc lắp đặt và chọn loại là của thợ, nhà mình chỉ cần nêu nhu cầu.
Bấm nút test cầu dao chống giật có hại thiết bị không?
Không, nút này được làm ra để người dùng tự kiểm định kỳ. Chỉ cần báo cả nhà trước và tắt các máy đang chạy dở như máy tính để tránh mất dữ liệu khi điện ngắt đột ngột.
Có nên tự thay ổ cắm bị lỏng không?
Chỉ khi bạn đã được hướng dẫn và biết ngắt đúng nhánh. Với phần lớn người lớn trong nhà, thay ổ là việc của thợ điện; giá trị nằm ở chỗ phát hiện sớm và ghi đúng vị trí để thợ làm nhanh.
Dán nhãn cầu dao từng nhánh làm thế nào?
Tắt từng cầu dao nhánh một, đi xem phòng nào mất điện, ghi tên phòng lên miếng băng dính dán cạnh cầu dao đó. Làm vào ban ngày, có hai người, và báo cả nhà trước khi bắt đầu.