Quỹ chung vợ chồng chạy êm khi hai người viết ra trước ba danh sách: khoản luôn chi từ quỹ, khoản mỗi người tự trả bằng tiền riêng, và khoản phải hỏi nhau trước khi rút. Số tiền góp vào nhiều hay ít ít khi là nguồn cãi nhau; thứ làm hai người mệt là những lần một người rút quỹ cho việc mà người kia nghĩ là chuyện riêng.
Bài này đưa ra bảng phân ranh dùng được ngay, các khoản "lưng chừng" hay gây tranh cãi, cách chọn góp ngang hay góp theo thu nhập ở mức nguyên tắc, và mẫu sổ quỹ một trang mỗi tháng. Bạn không cần ứng dụng hay bảng tính nào; một cuốn sổ mỏng hoặc một ghi chú dùng chung trên điện thoại là đủ.
Vì sao quỹ chung hay vỡ ở ranh giới chứ không ở số tiền
Phần lớn các cặp lập quỹ chung bằng một câu rất gọn: "Mỗi tháng mỗi người bỏ vào một ít, nhà cần gì thì lấy ra." Câu ấy đủ cho tháng đầu. Đến tháng thứ ba, một người lấy quỹ mua đôi giày chạy bộ vì "để giữ sức khoẻ", người kia lấy quỹ biếu mẹ đẻ vì "mẹ cũng là mẹ chung". Cả hai đều thấy mình đúng, vì chưa ai từng nói rõ chữ "nhà cần" gồm những gì.
Ranh giới mờ gây ra hai kiểu mệt. Kiểu thứ nhất là cảm giác bị tiêu hộ: tiền mình góp đi vào thứ mình không dùng. Kiểu thứ hai ngược lại, là ngại: có người không dám rút quỹ cho việc chính đáng vì sợ bị hỏi, rồi âm thầm trả bằng tiền riêng, cuối năm thấy thiệt mà không nói ra. Cả hai đều không hiện lên trong sổ, nên càng khó gỡ.
Vì thế việc đầu tiên khi lập quỹ chung không phải chốt mỗi người góp bao nhiêu, mà là ngồi viết ranh giới. Mất chừng nửa tiếng một buổi tối, và tờ giấy đó đáng giá hơn mọi cách tính tỷ lệ. Khi ranh giới đã rõ, con số góp có lệch một chút cũng ít ai để bụng, vì ai cũng nhìn thấy tiền đi đâu.
Bảng phân ranh: chung, riêng và phải bàn trước
Dưới đây là bảng gợi ý cho một nhà hai vợ chồng chưa có con hoặc con đã lớn. Bạn chép ra, gạch dòng không hợp, thêm dòng của nhà mình. Điều quan trọng là mỗi khoản chỉ nằm ở một cột.
| Nhóm khoản | Chi từ quỹ chung | Mỗi người tự trả | Hỏi nhau trước khi rút |
|---|---|---|---|
| Ăn uống | Tiền chợ, gạo, dầu, bữa ăn ngoài cả hai cùng đi | Cà phê, ăn trưa ở chỗ làm | Bữa mời bạn bè của một người tại nhà hàng |
| Nhà cửa | Tiền nhà hoặc phí chung cư, điện, nước, mạng | Đồ trang trí góc riêng | Mua đồ gia dụng lớn, sửa nhà |
| Đi lại | Xăng cho chuyến đi chung, gửi xe ở nhà | Xăng đi làm, sửa xe riêng | Mua xe, đổi xe |
| Hai bên gia đình | Quà biếu dịp lễ đã thống nhất | Quà riêng cho bạn thân | Biếu thêm ngoài dịp, giúp người thân lúc khó |
| Sức khoẻ | Khám định kỳ, thuốc thông thường trong tủ thuốc nhà | Phòng tập, đồ thể thao | Khám dịch vụ, chi phí điều trị lớn |
| Cá nhân | Không có | Quần áo, sở thích, quà tặng bạn bè | Khoá học dài hạn của một người |
Cột cuối là cột quan trọng nhất. Nó không có nghĩa là "cấm", chỉ có nghĩa là hai người nói với nhau một câu trước khi rút. Nhà nào bỏ trống cột này thường phải bàn lại sau mỗi lần có chuyện; nhà nào ghi kỹ thì ít khi phải bàn.
Những khoản lưng chừng hay gây tranh cãi
Quà biếu hai bên nội ngoại. Đây là khoản dễ thành chuyện nhất. Cách gọn là chốt danh sách dịp biếu từ quỹ chung (ví dụ Tết, sinh nhật bố mẹ hai bên, ngày giỗ lớn) và mức như nhau cho hai bên. Ngoài danh sách đó, ai muốn biếu thêm thì dùng tiền riêng hoặc hỏi trước. Việc đi đám hiếu hỉ là chuyện riêng, nên tách thành một mục khác, đừng gộp vào đây.
Đồ dùng một người dùng nhiều hơn. Máy tính làm việc, bàn ghế góc làm việc, điện thoại. Câu hỏi để phân xử: nếu người kia không có thì nhà có cần món này không? Nếu không, đó là khoản riêng dù đặt trong nhà.
Ăn ngoài một mình vì về muộn. Nhiều nhà tính là tiền chợ vì "đằng nào cũng phải ăn". Cách đó ổn nếu cả hai về muộn ngang nhau. Nếu chỉ một người thường xuyên ăn ngoài, nên đặt một mức cố định mỗi tuần cho khoản này, quá mức thì tự trả.
Tiền phạt, tiền mất. Phạt nguội xe, đánh rơi ví. Không có đáp án đúng, nhưng phải chọn trước. Nhiều nhà chọn "người dùng xe trả", đỡ phải bàn khi đang bực.
Khoản tiết kiệm cho mục tiêu chung. Nếu nhà có quỹ sửa nhà hay quỹ đi chơi, phần trích sang đó nên ghi như một khoản chi của quỹ chung trong tháng, để sổ không bị "dư ảo".
Góp ngang hay góp theo thu nhập: chọn theo nguyên tắc nào
Có hai cách phổ biến. Góp ngang là mỗi người bỏ vào cùng một số. Góp theo thu nhập là người làm nhiều bỏ nhiều hơn, theo một tỷ lệ hai người tự thoả thuận. Không cách nào đúng cho mọi nhà; điều cần là cả hai thấy công bằng với hoàn cảnh của mình chứ không phải với một con số "chuẩn" trên mạng.
Góp ngang hợp khi thu nhập hai người gần nhau và mỗi người còn dư một khoản riêng đủ thoải mái. Nó dễ ghi, dễ nhớ. Nhưng nếu một người thu nhập thấp hơn hẳn, góp ngang làm người đó gần như không còn tiền riêng, lâu ngày thành ấm ức. Góp theo thu nhập giải quyết chuyện đó, đổi lại phải xem lại tỷ lệ khi lương một người thay đổi.
Một cách thứ ba ít ai nghĩ tới: góp theo khoản. Người A lo trọn tiền nhà và điện nước, người B lo trọn tiền chợ và đồ dùng. Cách này hợp với nhà không thích ngồi chia tiền, nhưng rất dễ lệch khi một khoản tăng mà khoản kia không đổi. Nếu chọn cách này, hãy xem lại mỗi quý một lần.
Dù chọn cách nào, viết luôn một dòng "khi nào xem lại": đổi việc, có con, một người nghỉ làm một thời gian. Có dòng đó, việc đổi tỷ lệ trở thành chuyện đã hẹn trước chứ không phải một người đòi.
Ghi sổ quỹ chung một trang mỗi tháng
Sổ quỹ chung khác sổ chi tiêu cá nhân ở chỗ nó trả lời được câu hỏi "ai đã góp, đã rút cho việc gì". Một trang khổ vở cho mỗi tháng là đủ, chia như sau.
- Dòng đầu trang ghi tháng và số dư đầu tháng chép từ trang trước. Không làm tròn, không bỏ qua số lẻ.
- Ô "góp vào" ghi tên người, ngày góp, số tiền. Ví dụ: anh 5 triệu ngày 5, em 4 triệu ngày 7 (số chỉ là ví dụ).
- Phần thân trang ghi các lần rút: ngày, khoản, ai rút, số tiền. Gộp tiền chợ cả tuần thành một dòng để trang không dài.
- Mỗi lần rút khoản thuộc cột "hỏi nhau trước", đánh dấu một vòng tròn nhỏ cạnh dòng đó, nghĩa là đã hỏi.
- Cuối tháng cộng góp, cộng rút, ra số dư cuối. Đếm tiền mặt hoặc xem số dư tài khoản quỹ, so với số trên sổ.
- Viết một dòng nhận xét: tháng này khoản nào lạ, khoản nào cần đổi cột. Chỉ một dòng, không viết bài phân tích.
Nếu hai người dùng một tài khoản riêng cho quỹ, sổ vẫn có ích vì sao kê ngân hàng không ghi lý do chi. Nếu dùng tiền mặt, giữ quỹ trong một hộp hoặc phong bì riêng, đừng để chung ví của ai.
Ví dụ: nhà anh Khoa và chị Ngân ở Đà Nẵng
Anh Khoa làm ca ở cảng, chị Ngân làm văn phòng, cưới được một năm, chưa có con. Tháng đầu họ góp ngang, mỗi người một khoản như nhau, ghi chung vào một ghi chú điện thoại. Tháng thứ tư, chị Ngân thấy quỹ hụt nhanh. Ngồi xem lại mới biết anh Khoa đã rút tiền quỹ trả tiền ăn ca đêm suốt ba tháng, vì anh nghĩ đó là "tiền ăn của nhà".
Không ai sai cả. Họ ngồi lại, dùng bảng phân ranh ở trên, đặt tiền ăn ca vào một mức cố định mỗi tuần từ quỹ, vì chị Ngân cũng được ăn trưa ở công ty mà không mất tiền. Họ thêm cột "hỏi trước" cho quà biếu ngoài dịp. Thu nhập anh Khoa cao hơn một chút, nên từ tháng thứ năm họ chuyển sang góp theo tỷ lệ sáu phần – bốn phần, ghi luôn ngày xem lại là khi chị Ngân đổi việc.
Sau đó sổ quỹ của họ gọn hơn: mỗi tháng chừng hai mươi dòng. Điều họ nói đáng giá nhất không phải con số, mà là câu "rút cho việc này có cần hỏi không" đã có sẵn câu trả lời trên giấy.
Những việc không cần làm và cách tự kiểm
Lập quỹ chung không có nghĩa là phải theo dõi từng đồng của nhau. Có mấy việc nhiều nhà làm mà không đem lại gì:
- Không cần ghi tiền riêng của nhau vào sổ quỹ. Tiền riêng là riêng; sổ quỹ chỉ ghi tiền đi qua quỹ.
- Không cần bắt người kia giữ hoá đơn từng bó rau. Một dòng "chợ tuần" với số tổng là đủ.
- Không cần đổi tỷ lệ góp mỗi tháng theo lương thực nhận. Đổi theo mốc đã hẹn, không đổi theo tâm trạng.
- Không cần ép số dư cuối tháng bằng không. Quỹ dư thì chuyển sang tháng sau hoặc sang quỹ mục tiêu.
- Tự kiểm sau ba tháng: có tháng nào phải hỏi "tiền này đi đâu" mà sổ không trả lời được không? Có khoản nào bị rút mà người kia bất ngờ không? Nếu có, khoản đó cần đổi cột.
- Tự kiểm thêm: mỗi người có còn tiền riêng để tiêu mà không phải giải thích không? Nếu một người gần như không còn, tỷ lệ góp đang lệch.
Câu hai vợ chồng nên hỏi nhau mỗi lần chốt sổ: "Tháng này có khoản nào anh/em thấy không nên đi từ quỹ không?" Hỏi đều đặn khi chưa có chuyện thì lúc có chuyện sẽ dễ nói hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng có bắt buộc phải lập quỹ chung không?
Không bắt buộc. Có nhà góp theo khoản, mỗi người lo trọn vài khoản mà không gom tiền về một chỗ. Quỹ chung tiện ở chỗ nhìn được tổng tiền nhà chi mỗi tháng, nhưng nếu hai người đã quen cách khác mà không ai thấy thiệt thì không cần đổi.
Quỹ chung nên để tiền mặt hay để trong tài khoản?
Tuỳ thói quen chi của nhà mình. Nhà đi chợ nhiều bằng tiền mặt thường giữ một phần tiền mặt cho tuần và phần còn lại ở tài khoản. Dù để đâu, quỹ nên tách khỏi ví và tài khoản cá nhân của cả hai để không lẫn.
Một người rút quỹ cho khoản đáng lẽ phải hỏi trước thì xử lý sao?
Ghi khoản đó vào sổ như mọi khoản khác, rồi đến buổi chốt sổ cuối tháng mới bàn, không bàn lúc đang bực. Câu hỏi nên là khoản đó thuộc cột nào cho lần sau, chứ không phải ai đúng ai sai lần này.
Thu nhập một người giảm đột ngột thì có phải đổi cách góp ngay không?
Nên bàn lại sớm, vì giữ tỷ lệ cũ có thể khiến người đó cạn tiền riêng. Có thể tạm chuyển sang góp theo khoản trong vài tháng, ghi rõ mốc xem lại để cả hai biết đây là sắp xếp tạm thời.
Có nên dùng quỹ chung để trả nợ riêng trước khi cưới không?
Đây là khoản nên nằm ở cột hỏi trước. Nhiều nhà chọn để người có nợ tự trả bằng tiền riêng, góp quỹ ít hơn trong thời gian trả nợ. Quan trọng là hai người nói rõ và ghi lại, không để một bên trả hộ âm thầm.
Sổ quỹ chung nên giữ trong bao lâu?
Giữ các trang của năm hiện tại và năm trước là đủ để so sánh khi cần. Cuối năm, chép riêng một trang tổng mỗi tháng bao nhiêu góp, bao nhiêu chi, rồi cất sổ cũ cùng giấy tờ gia đình.