Quỹ sửa nhà là một khoản để dành riêng mỗi tháng chỉ dùng cho việc sửa và thay đồ trong nhà, lập bằng cách liệt kê những thứ nhiều khả năng sẽ hỏng trong vài năm tới rồi chia nhỏ khoản dự kiến ra theo tháng. Bình nóng lạnh, máy giặt, mái tôn hay đường ống không hỏng theo lịch, nhưng sớm muộn đều hỏng; khác biệt chỉ là lúc đó nhà bạn có sẵn tiền hay phải rút tiền chợ, tiền học của con.
Quỹ này khác quỹ dự phòng. Quỹ dự phòng dành cho chuyện không lường được như ốm nặng, mất việc. Quỹ sửa nhà dành cho chuyện lường được, chỉ không biết ngày. Gộp hai quỹ làm một là lý do phổ biến khiến quỹ dự phòng cạn vào đúng lúc cần nhất. Bài này chỉ cách lập danh sách đồ, ước mức để dành bằng số của chính nhà bạn, và đặt luật rút quỹ.
Vì sao sửa nhà cần một quỹ riêng
Hãy nhớ lại lần gần nhất đồ trong nhà hỏng đột ngột. Thường kịch bản là thế này: máy giặt kêu to rồi dừng hẳn vào tối thứ sáu, cả nhà giặt tay hai tuần trong lúc chờ tiền, rồi lấy tiền đi chợ cuối tháng cộng với khoản để dành mua sắm Tết để thay máy mới. Tháng sau ai cũng thấy chật mà không rõ vì sao.
Đồ trong nhà hỏng theo kiểu chậm rồi đột ngột. Bình nóng lạnh rò nước vài tháng mới không nóng nữa. Mái tôn gỉ vài mùa mới thủng. Vì nó đến chậm, ta quen nghĩ "còn dùng được", và không ai dành tiền cho một thứ đang còn chạy. Vì nó kết thúc đột ngột, lúc cần tiền lại luôn là lúc gấp.
Một quỹ riêng đổi kiểu chi đó thành chi đều. Mỗi tháng nhà bỏ ra một khoản nhỏ như mọi khoản đóng định kỳ khác, đến lúc hỏng chỉ việc rút. Lợi ích thứ hai ít ai để ý: khi có sẵn tiền, bạn có thời gian gọi hai, ba thợ đến xem và chọn chỗ làm cẩn thận, thay vì gọi người đầu tiên vì đang gấp.
Liệt kê đồ trong nhà sẽ phải sửa hoặc thay
Đi một vòng quanh nhà với cuốn sổ, ghi mọi món có thể hỏng và tốn tiền. Bảng sau là khung gợi ý; điền năm mua và tình trạng theo nhà mình. Không có con số tuổi thọ chung cho mọi nhà, vì cùng một máy dùng ở nhà đông người hay vùng nước cứng sẽ hỏng sớm hơn.
| Món | Dấu hiệu cần để mắt | Ghi vào sổ |
|---|---|---|
| Bình nóng lạnh | Nước nóng chậm, rò nước ở chân bình, aptomat hay nhảy | Năm lắp, lần gọi thợ gần nhất |
| Máy giặt | Kêu to khi vắt, nước xả chậm, rung mạnh | Năm mua, lỗi đã sửa |
| Máy lạnh | Lạnh yếu dù đã vệ sinh, chảy nước trong phòng | Năm lắp, ngày vệ sinh gần nhất |
| Tủ lạnh | Ngăn mát không đủ lạnh, đóng tuyết bất thường | Năm mua |
| Mái, máng xối | Vết ố trần sau mưa, tôn gỉ chân vít | Lần kiểm và chống thấm gần nhất |
| Đường ống, vòi, bồn cầu | Đồng hồ nước chạy khi không ai dùng, chân tường ẩm | Chỗ đã sửa |
| Sơn tường, chống thấm | Tường phồng rộp, bong tróc theo mảng | Năm sơn gần nhất |
| Bếp, máy hút mùi | Lửa không đều, quạt hút yếu | Năm mua, chỗ hay hỏng |
Với điện và gas, dấu hiệu trong bảng chỉ để bạn biết lúc nào cần gọi thợ, không phải để tự sửa. Aptomat hay nhảy, mùi gas, ổ điện nóng là việc của người có nghề.
Ước mức để dành mỗi tháng bằng số của nhà mình
Không có mức "chuẩn" cho quỹ sửa nhà. Mức hợp lý đi ra từ danh sách ở trên. Làm theo thứ tự:
- Khoanh những món trong danh sách bạn nghĩ sẽ phải thay hoặc sửa lớn trong khoảng ba năm tới. Không cần chính xác, chỉ cần khả năng cao.
- Hỏi giá thay mới hoặc chi phí sửa từng món ở cửa hàng gần nhà, ghi một con số tròn. Đừng tra một lần rồi tin mãi; mỗi năm hỏi lại một lần.
- Cộng các con số lại, chia cho số tháng trong ba năm. Ví dụ tổng ước là 36 triệu thì mỗi tháng 1 triệu (số chỉ là ví dụ minh hoạ cách chia).
- Nếu con số đó quá sức, kéo dài thời gian hoặc bỏ bớt món ít khả năng hỏng. Một quỹ nhỏ nhưng đều vẫn hơn một quỹ lớn bỏ giữa chừng.
- Ghi mức tháng vào danh sách đóng tiền định kỳ của nhà, đặt ngày bỏ quỹ ngay sau ngày nhận lương, như một khoản phải đóng.
Mỗi lần rút quỹ thay một món, gạch món đó khỏi danh sách và thêm năm thay mới. Danh sách vì thế luôn sống, và mức tháng điều chỉnh theo nó.
Để quỹ ở đâu và tách khỏi quỹ khác thế nào
Tách khỏi tiền tiêu hằng ngày. Quỹ sửa nhà để trong ví hay tài khoản chi tiêu thì sẽ tan. Một tài khoản riêng hoặc một phong bì riêng cất kỹ đều được, miễn không đụng hằng ngày.
Tách khỏi quỹ dự phòng. Hai quỹ có hai luật rút khác nhau. Nếu nhà chỉ quen giữ một chỗ, ít nhất ghi hai dòng số dư riêng trong sổ để biết phần nào là của sửa nhà.
Rút được khi cần trong một ngày. Thợ sửa thường cần trả ngay khi xong. Đừng để quỹ ở chỗ phải chờ lâu mới rút được.
Một người giữ, cả nhà biết số dư. Mỗi lần chốt sổ tháng, đọc to số dư quỹ sửa nhà một lần. Cả nhà biết quỹ đang có bao nhiêu thì ít ai đòi "mua mới cho rồi" khi đồ còn sửa được.
Không dùng quỹ này để kiếm lời. Quỹ sửa nhà cần sẵn khi cần, không cần sinh lời. Đừng biến nó thành khoản đầu tư hay cho người quen mượn.
Khi nào được rút quỹ sửa nhà
Viết luật này lên trang đầu sổ quỹ, để mỗi lần rút không phải bàn lại:
- Được rút: sửa hoặc thay đồ gia dụng đã hỏng hoặc hỏng một phần mà sửa không còn đáng.
- Được rút: sửa chữa phần nhà như dột, thấm, tắc cống, hỏng cửa, hỏng khoá.
- Được rút: tiền gọi thợ kiểm tra định kỳ cho đồ điện, gas, nếu nhà không đưa khoản này vào chi tiêu tháng.
- Phải bàn trước: thay đồ còn chạy được nhưng đã cũ, nâng cấp lên loại tốt hơn khi thay.
- Không rút: mua đồ trang trí, đổi màu sơn vì thích, mua đồ mới vì giảm giá.
- Không rút: chi tiêu sinh hoạt tháng thiếu. Thiếu thì bù từ chỗ khác, không lấy quỹ sửa nhà ra bù.
Dòng "phải bàn trước" là dòng giữ quỹ khỏi cạn. Đồ cũ còn chạy là thứ dễ khiến người ta muốn thay nhất, và cũng là thứ không gấp nhất.
Ví dụ: nhà chị Mai ở Huế trước mùa mưa
Nhà chị Mai ở Huế là nhà ống hai tầng mái tôn, ba người lớn ở chung: vợ chồng chị và em trai chồng đã đi làm. Năm nào mùa mưa cũng có một hai chỗ dột, năm nào cũng gọi thợ vào tháng mười khi trời đã mưa dầm, giá công cao và phải chờ lâu. Tiền sửa luôn lấy từ khoản để dành Tết.
Đầu năm, ba người đi một vòng nhà, ghi tám món vào bảng như ở trên. Mái tôn và máng xối đứng đầu, bình nóng lạnh tầng hai đã rò ở chân. Họ hỏi giá, cộng lại, chia cho ba năm, ra một khoản mỗi tháng mà ba người góp vào. Em trai chồng góp ít hơn vì thu nhập thấp hơn, đổi lại nhận việc gọi thợ và theo dõi.
Tháng bảy, khi quỹ đã đủ cho phần máng xối, họ gọi thợ làm trước mùa mưa, có thời gian hỏi hai chỗ. Bình nóng lạnh thì để đến khi hỏng hẳn vào đầu năm sau mới thay, rút quỹ, không đụng tiền Tết. Chị Mai nói điều khác nhất là lần đầu tiên nhà quyết sửa gì theo thứ tự cần, chứ không theo thứ tự hỏng.
Nhà thuê có cần quỹ sửa nhà không
Có, nhưng nhỏ hơn và đi theo hợp đồng. Phần kết cấu như mái, tường, đường ống chính thường là việc của chủ nhà, nhưng ranh giới này mỗi hợp đồng ghi một kiểu. Việc đầu tiên là đọc lại hợp đồng, gạch chân những dòng nói ai sửa gì. Chỗ nào hợp đồng không ghi thì hỏi chủ nhà bằng tin nhắn để có chữ viết.
Phần người thuê thường tự lo là đồ của chính mình: máy giặt, tủ lạnh, quạt, bếp mang theo. Những món này vẫn hỏng như ở nhà riêng. Quỹ sửa nhà của người thuê vì thế là quỹ thay đồ gia dụng, cộng một khoản nhỏ cho những việc lặt vặt như thay bóng đèn, vòi nước mà gọi chủ nhà thì lâu.
Khi chuyển nhà, quỹ này còn có ích bất ngờ: tiền sửa lại những chỗ mình làm hỏng trước khi trả nhà. Có quỹ sẵn, bạn sửa đàng hoàng và nhận lại tiền đặt cọc nhẹ nhàng hơn.
Những việc không cần làm khi lập quỹ sửa nhà
Quỹ sửa nhà dễ bị làm quá lên, rồi bỏ vì nặng. Mấy việc sau nhiều nhà làm mà không cần thiết:
- Không cần ước chính xác từng món. Một con số tròn cho mỗi món là đủ; sai vài phần mười cũng không làm quỹ vô dụng.
- Không cần để dành cho mọi món trong nhà cùng lúc. Bắt đầu với ba, bốn món lớn nhất và dễ hỏng nhất, thêm dần khi quỹ đã chạy đều.
- Không cần thay đồ ngay khi đến "tuổi". Đồ còn chạy tốt thì cứ dùng; quỹ để sẵn cho lúc hỏng thật, không phải để ép mình thay sớm.
- Không cần mở thêm một sổ riêng cho quỹ sửa nhà nếu nhà đã có sổ quỹ chung. Chỉ cần một trang hoặc một dòng số dư riêng.
- Không cần giữ hoá đơn mọi lần thay bóng đèn. Giữ hoá đơn và phiếu bảo hành của những lần sửa, thay lớn là đủ, cất chung với giấy tờ nhà.
Câu cả nhà nên hỏi nhau khi chốt sổ cuối năm: "Năm nay có món nào hỏng mà không có trong danh sách không?" Nếu có, thêm vào. Nếu năm nào cũng có món bất ngờ, đó là dấu hiệu nhà nên đi một vòng kiểm kỹ hơn, có thể nhờ thợ quen xem cùng.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ sửa nhà và quỹ dự phòng có thể gộp làm một không?
Có thể, nhưng nên ghi hai số dư riêng. Gộp hẳn thì một lần thay máy giặt có thể làm hụt phần dành cho lúc ốm hay mất việc. Hai quỹ khác nhau ở chỗ quỹ sửa nhà gần như lúc nào cũng có ngày được dùng, còn quỹ dự phòng thì mong là không phải dùng.
Nhà mới xây, đồ mới mua có cần quỹ sửa nhà không?
Vẫn nên có, với mức nhỏ hơn. Đồ mới vẫn có thể hỏng ngoài bảo hành, và nhà mới thường lộ chỗ thấm, chỗ nứt sau một hai mùa mưa. Bắt đầu sớm thì quỹ đã đủ dày khi đồ bước vào tuổi hay hỏng.
Quỹ sửa nhà dư nhiều sau vài năm thì làm gì?
Trước hết xem lại danh sách đồ, có thể vài món sắp đến lượt. Nếu vẫn dư, giảm mức góp tháng hoặc chuyển phần dư sang mục tiêu khác của nhà mà cả nhà đã bàn. Đừng tự rút dần cho chi tiêu thường ngày.
Đồ hỏng mà quỹ chưa đủ thì làm sao?
Rút hết phần có trong quỹ, phần thiếu bù từ chỗ khác theo thứ tự cả nhà đã chốt, thường là phần để dành cho việc chưa gấp. Sau đó tăng nhẹ mức góp vài tháng để quỹ hồi lại.
Có nên mua bảo hành mở rộng thay vì để dành quỹ sửa nhà không?
Đó là quyết định tuỳ từng món và từng điều khoản, không có câu trả lời chung. Nếu cân nhắc, đọc kỹ những gì được và không được bảo hành. Dù mua hay không, quỹ sửa nhà vẫn cần cho phần nhà cửa không có bảo hành nào.
Ai trong nhà nên giữ quỹ sửa nhà?
Người hay theo dõi đồ đạc và quen làm việc với thợ là hợp nhất, không nhất thiết là người giữ tiền chợ. Quan trọng là số dư được báo cho cả nhà mỗi tháng và mỗi lần rút đều ghi rõ sửa gì.