Khoản chi bất thường như sửa xe, thay đồ điện hỏng, nằm viện, đám cưới người thân nên được ghi hai lần: một lần ở trang ngày như mọi khoản khác, và một lần ở trang riêng dành cho khoản lớn của năm, có đánh dấu để khi đọc tháng có thể nhìn cả hai con số, có và không có khoản đó.
Nếu ghi lẫn, một tháng có xe hỏng sẽ trông như nhà tiêu hoang, và bạn dễ cắt nhầm những khoản thường ngày đang ổn. Nếu không ghi, sổ không khớp với tiền thật. Bài này giúp phân biệt bốn loại khoản lớn, cách ghi tách, trang khoản lớn của năm, cách đọc tháng bị méo và cách biến khoản bất ngờ năm nay thành khoản biết trước năm sau.
Vì sao khoản bất thường làm méo cả cuốn sổ
Nhà anh Đạt ở Lâm Đồng, ví dụ giả định, ghi sổ đều được nửa năm. Tháng chín, xe máy của anh hỏng hộp số, cùng lúc máy nước nóng rò điện phải thay. Tổng tháng chín gần gấp đôi các tháng trước. Hai vợ chồng ngồi đọc sổ, lo lắng, rồi quyết định cắt tiền chợ và bỏ bữa ăn ngoài cuối tuần với con. Tháng mười, tháng mười một, cả nhà ăn uống kham khổ hơn mà tổng chi chỉ về lại mức cũ, không thấp hơn.
Vấn đề không nằm ở tiền chợ. Tháng chín cao vì hai khoản một lần, và chúng tự biến mất ở tháng sau. Đọc tháng chín như một tháng bình thường khiến hai người phản ứng với một tín hiệu sai, và cả nhà chịu thiệt suốt hai tháng vì một con số không nói đúng điều nó có vẻ nói.
Ngược lại, có những nhà để khoản bất thường ra ngoài sổ, kiểu "cái này đặc biệt, không tính". Làm vậy thì sổ đẹp nhưng không thật: cuối năm cộng lại, tổng chi trong sổ thấp hơn hẳn tiền đã đi, và nhà không bao giờ thấy được rằng năm nào cũng có vài khoản "đặc biệt" như thế.
Bốn loại khoản lớn: chỉ một loại là bất ngờ thật
Trước khi ghi, xếp khoản lớn vào đúng loại. Cách ghi và cách đọc sẽ khác nhau theo loại.
| Loại | Ví dụ | Có bất ngờ không | Ghi và đọc thế nào |
|---|---|---|---|
| Bất ngờ thật | tai nạn, ốm phải nằm viện, đồ điện chính hỏng hẳn | có | ghi tách, khoanh tròn, không so với tháng khác |
| Biết sẽ xảy ra nhưng không biết khi nào | sửa xe, thay lốp, sửa ống nước, thay bóng đèn hàng loạt | một phần | ghi tách, sau một năm đã đoán được nhịp |
| Biết trước, có kế hoạch | mua tủ lạnh mới, sửa nhà, đám cưới con | không | ghi tách, có trang riêng cho dự án đó |
| Định kỳ theo năm | Tết, học phí đầu năm, bảo hiểm xe, thuế đất, đăng kiểm | không | không phải bất thường, đưa vào lịch đóng tiền |
Loại cuối cùng hay bị coi nhầm là bất thường, vì một năm chỉ gặp một lần nên lần nào cũng thấy bất ngờ. Thật ra chúng là khoản cố định theo năm, chỉ cần một tờ lịch đóng tiền ghi tháng nào có khoản gì. Loại thứ hai là loại đáng học nhất: sau một hai năm ghi sổ, bạn sẽ biết đại khái xe nhà mình bao lâu cần sửa một lần, đồ điện nào đã đến tuổi.
Ghi tách một khoản bất thường trong năm phút
Cách anh Đạt ghi từ tháng mười trở đi, sau lần đọc nhầm tháng chín:
- Ghi khoản đó vào trang ngày như bình thường: ngày, nội dung, số tiền, mục. Đừng bỏ ra ngoài sổ.
- Khoanh tròn số tiền, hoặc đánh một dấu sao bên lề. Dấu này nghĩa là "khoản bất thường, xem trang riêng".
- Mở trang khoản lớn của năm ở cuối sổ, ghi lại một dòng: tháng, khoản gì, bao nhiêu, thuộc loại nào trong bốn loại, và vì sao xảy ra.
- Nếu khoản trả làm nhiều lần, như tiền viện trả theo đợt, ghi mỗi đợt ở trang ngày và cộng dồn ở một dòng duy nhất trên trang khoản lớn.
- Ở trang cuối tháng, ghi hai con số tổng: tổng cả tháng, và tổng tháng không tính các khoản khoanh tròn.
Bước năm là bước làm nên khác biệt. Hai con số đặt cạnh nhau cho thấy ngay tháng đó cao vì thói quen hay vì chuyện ngoài ý muốn. Nhà anh Đạt nhìn lại tháng chín với hai con số này và thấy phần thường ngày của tháng đó thật ra còn thấp hơn tháng tám.
Trang khoản lớn của năm: mẫu kẻ
Trang này nằm ở cuối sổ, mỗi năm một trang hoặc hai trang. Đây là vài dòng giả định trong năm của nhà anh Đạt, số tiền theo nghìn đồng và chỉ là ví dụ.
| Tháng | Khoản | Số tiền | Loại | Vì sao, lần sau thế nào |
|---|---|---|---|---|
| 3 | thay lốp xe máy của chị | 700 | biết sẽ xảy ra | xe đi đường dốc nhiều, khoảng hai năm thay một lần |
| 6 | khám và thuốc cho con khi sốt cao | 1.500 | bất ngờ thật | không đoán được |
| 9 | sửa hộp số xe anh | 2.000 | biết sẽ xảy ra | xe đã lâu năm, bảo dưỡng định kỳ để đỡ hỏng nặng |
| 9 | thay máy nước nóng | 3.000 | bất ngờ thật | máy đã dùng lâu, đồ điện khác cùng tuổi cần để mắt |
| 11 | đám cưới em họ | 1.000 | biết trước | mùa cưới cuối năm, năm sau đoán trước được |
Cột cuối là cột biến trang này từ một danh sách tiền mất thành một bài học cho năm sau. Không cần viết dài, một câu đủ để năm sau mở ra là nhớ. Cuối năm, đọc lại trang này cùng với trang lịch đóng tiền, bạn sẽ thấy rõ năm tới có mấy khoản đã gần như biết trước.
Đọc một tháng có khoản bất thường
Khi đọc trang cuối tháng, nhìn con số tổng không tính khoản khoanh tròn trước. So nó với các tháng trước. Nếu nó vẫn trong nhịp quen thuộc, phần thói quen của nhà bạn vẫn ổn, không cần thay đổi gì ở chi tiêu hằng ngày.
Sau đó mới nhìn tổng có tính khoản bất thường, và tự hỏi nhà mình đã xoay số tiền đó từ đâu: tiền để dành, tiền của tháng sau, hay mượn người thân. Câu trả lời cho biết sức chịu đựng của nhà trước chuyện ngoài ý muốn. Việc tính chuyện để riêng một phần mỗi tháng cho những lúc như thế là chuyện của quỹ chung, nên bàn riêng; cuốn sổ chỉ cần cho bạn con số trung thực để bàn.
Nếu một tháng có nhiều khoản khoanh tròn liên tiếp, ví dụ ba tháng liền có sửa chữa, đọc lại cột "vì sao" trên trang khoản lớn. Có khi đó là dấu hiệu một món đồ hay một chiếc xe đã đến lúc thay hẳn thay vì sửa tiếp. Quyết định đó vẫn là của nhà bạn, nhưng ít ra nó được đưa ra khi nhìn thấy đủ số liệu.
Khi tiền cho khoản bất thường đến từ nhiều nguồn
Lấy từ tiền để dành. Ghi khoản chi ở trang ngày như bình thường. Ở trang khoản lớn ghi thêm "lấy từ tiền để dành" để sau này biết vì sao số tiền để dành giảm, không bị nhầm là tiêu lố ở các tháng thường.
Người thân giúp hoặc cho mượn. Phần cho mượn ghi ở trang tiền mượn cuối sổ, kèm hẹn trả nếu có. Phần cho hẳn thì ghi một dòng ghi chú bên cạnh khoản lớn, không ghi vào trang chi tiêu như một khoản chi, cũng không cộng vào thu nhập tháng.
Bảo hiểm chi trả một phần. Ghi toàn bộ số tiền đã trả ra trước. Khi nhận lại phần được chi trả, ghi ở trang khoản chờ hoàn và gạch khi đã nhận. Trang khoản lớn ghi cả hai số để thấy nhà thực sự gánh bao nhiêu.
Cửa hàng hoàn lại hoặc bảo hành đổi mới. Nếu sau đó được hoàn tiền, ghi dòng hoàn ở đúng tháng nhận tiền và ghi chú bên cạnh khoản lớn ban đầu. Không quay lại sửa số của tháng cũ.
Chỗ hay sai khi ghi khoản bất thường
Ghi ra ngoài sổ. Sổ đẹp nhưng không khớp với tiền thật. Cuối năm không biết vì sao tiền để dành không tăng như dự tính.
Khoanh tròn quá nhiều. Mọi khoản hơi lớn đều bị coi là bất thường, kể cả tiền chợ ngày giỗ. Khoản bất thường nên hiếm; nếu tháng nào cũng có vài khoản khoanh tròn thì nên xem lại tiêu chí.
Không ghi loại. Bốn loại khoản lớn đòi bốn cách nhìn khác nhau. Không ghi loại thì năm sau không biết khoản nào đã có thể đoán trước, và trang khoản lớn chỉ còn là một danh sách tiền đã mất.
Coi Tết và học phí đầu năm là bất thường. Chúng là khoản định kỳ theo năm, thuộc lịch đóng tiền. Ghi chúng vào trang bất thường sẽ khiến trang này dài vô ích.
Chia khoản lớn ra nhiều tháng trên giấy cho đẹp. Nếu đã trả một lần thì ghi một lần vào đúng tháng trả. Chỉ ghi nhiều tháng khi thật sự trả theo đợt, nếu không sổ sẽ không khớp với tiền thật đã đi.
Câu cả nhà nên hỏi nhau sau một khoản bất thường
Khoản bất thường thường đến kèm mệt mỏi và lo lắng. Đợi vài hôm cho mọi thứ lắng xuống rồi ngồi lại, hỏi nhau những câu sau thay vì tìm xem lỗi của ai:
- Khoản này thuộc loại nào trong bốn loại, và năm sau có thể biết trước được không?
- Lần này nhà mình xoay tiền từ đâu, và có ổn không nếu chuyện tương tự xảy ra lần nữa trong vài tháng tới?
- Có món đồ nào khác trong nhà cùng tuổi, cùng tình trạng, nên để mắt tới từ giờ không?
- Có việc bảo dưỡng nhỏ nào nếu làm đều thì có thể tránh được một lần hỏng lớn như thế này không?
- Ai trong nhà sẽ ghi dòng "vì sao, lần sau thế nào" lên trang khoản lớn?
Câu cuối nghe nhỏ nhưng quan trọng. Bài học không được ghi lại sẽ bị quên trong vài tháng, và năm sau cả nhà lại bất ngờ với đúng chuyện cũ. Nhà anh Đạt giao việc này cho người không giữ sổ, để cả hai cùng đọc trang khoản lớn ít nhất một lần.
Câu hỏi thường gặp
Khoản chi bất thường có nên ghi vào sổ chi tiêu hằng tháng không?
Có, nên ghi ở trang ngày như mọi khoản để sổ khớp với tiền thật, nhưng khoanh tròn và chép sang trang khoản lớn của năm. Ở trang cuối tháng ghi hai con số tổng: có và không có khoản bất thường.
Tết và học phí đầu năm có phải khoản chi bất thường không?
Không. Đó là khoản định kỳ theo năm, biết trước tháng nào sẽ có. Chúng nên nằm trong lịch đóng tiền của nhà. Coi chúng là bất thường khiến năm nào cũng thấy bất ngờ với đúng những khoản quen thuộc.
Khoản trả góp nhiều tháng ghi thế nào trong sổ?
Ghi mỗi đợt trả vào tháng đã trả, đúng với số tiền thật đã đi. Trên trang khoản lớn ghi một dòng duy nhất cho cả khoản, cộng dồn số đã trả và số còn lại để biết khi nào xong.
Tháng có khoản bất thường thì có nên cắt bớt chi tiêu hằng ngày tháng sau không?
Xem con số tổng không tính khoản bất thường trước. Nếu phần thường ngày vẫn trong nhịp cũ thì không cần cắt. Cắt chi tiêu hằng ngày để bù một khoản một lần thường làm cả nhà mệt mà không giải quyết gốc vấn đề.
Bao lâu thì nhìn ra được nhịp của những khoản lớn trong nhà?
Thường sau một đến hai năm ghi trang khoản lớn đều đặn, bạn sẽ thấy khoản nào lặp lại theo chu kỳ: thay lốp, bảo dưỡng máy lạnh, mùa cưới. Lúc đó nhiều khoản từ bất ngờ đã thành biết trước.
Khoản người thân giúp khi nhà có chuyện có cần ghi vào sổ không?
Nên ghi ở trang riêng, ghi rõ ai giúp, bao nhiêu, là cho hay cho mượn. Khoản cho mượn ghi vào trang tiền mượn để nhớ trả. Không trộn vào trang chi tiêu, vì đây là tiền vào chứ không phải tiền ra.