Mục chi trong sổ chi tiêu nên được đặt từ chính những dòng nhà bạn đã ghi, không chép từ một bảng mẫu có sẵn. Cách làm là ghi trần hai tuần, gom các dòng giống nhau lại, đặt tên mục bằng ngôn ngữ của nhà mình, giữ số mục ít đến mức nhìn một dòng là biết ngay nó thuộc đâu.
Một bộ mục tốt phải trả lời được câu hỏi mà nhà bạn thật sự quan tâm: tiền chợ có đang nhích lên không, chi cho xe cộ bao nhiêu, tiền lo cho ông bà là bao nhiêu. Bộ mục chép từ người khác thường trả lời câu hỏi của nhà người khác. Phần dưới đây đi từ cách gom, cách đặt tên, đến những khoản lưng chừng và mục "khác" hay phình to.
Vì sao bộ mục mẫu thường không hợp với nhà mình
Bộ mục mẫu được nghĩ ra cho một gia đình trung bình không có thật. Nhà anh Phong và chị Nga ở Cần Thơ, ví dụ giả định, có hai con đã đi làm, ở chung với mẹ anh, đi chợ nổi mỗi sáng và hay biếu quà bên ngoại. Bảng mẫu họ chép từ một trang mạng có mục "giải trí", "chăm sóc thú cưng", "trả góp", trong khi chẳng có mục nào cho "quà biếu bên ngoại", vốn là khoản đều đặn hằng tháng của nhà họ. Thế là khoản này lúc nằm ở "khác", lúc ở "ăn uống", lúc ở "hiếu hỉ", đến cuối tháng không ai biết thật ra nhà biếu đi bao nhiêu.
Vấn đề thứ hai là bảng mẫu thường có quá nhiều mục. Mỗi lần ghi phải lựa giữa mười lăm ô, người ghi sẽ mệt và bắt đầu ghi bừa. Một dòng ghi bừa vào sai mục còn tệ hơn để trống, vì nó làm sai con số cuối tháng mà không ai nhận ra.
Vấn đề thứ ba ít ai để ý: tên mục mẫu dùng chữ của người viết bảng, không phải chữ của nhà bạn. Nhà bạn gọi là "tiền đi chợ" thì mục nên tên là tiền đi chợ, không phải "thực phẩm thiết yếu". Chữ quen thì tay ghi nhanh.
Gom mục từ chính các dòng đã ghi trong hai tuần
Nếu bạn đã ghi trần được hai tuần, làm theo thứ tự này. Nếu chưa, ghi trần hai tuần trước rồi quay lại:
- Chép mọi tên khoản đã ghi ra một tờ giấy rời, mỗi tên một dòng, bỏ số tiền đi. Tên trùng chỉ chép một lần.
- Đọc lướt và khoanh những tên hay lặp lại nhất. Đó là xương sống của bộ mục: chợ, xăng, điện nước, sữa, học thêm.
- Gom các tên giống nhau về mục đích thành một nhóm. "Rau thịt", "trứng", "gạo" về chung một nhóm; "xăng", "sửa xe", "gửi xe" về một nhóm khác.
- Đặt cho mỗi nhóm một cái tên bằng lời nói thường ngày của nhà mình, ngắn tối đa ba chữ.
- Đếm số nhóm. Nếu quá mười, gộp tiếp những nhóm nhỏ mà nhà bạn không cần theo dõi riêng.
- Gán mỗi nhóm một chữ tắt dễ nhớ để ghi ở lề sổ. Tránh hai nhóm có cùng chữ cái đầu.
- Viết bộ mục lên trang đầu sổ, kèm hai ba ví dụ khoản thuộc từng mục để người khác trong nhà ghi theo được.
Toàn bộ việc này mất chừng nửa tiếng. Làm xong, bạn có một bộ mục mọc ra từ thói quen tiêu tiền thật của nhà mình, nên lúc ghi hầu như không phải nghĩ.
Bộ mục của nhà anh Phong sau khi gom lại
Đây là bộ mục nhà anh Phong chốt sau hai tuần ghi trần. Cột thứ ba là câu hỏi mà mỗi mục giúp nhà họ trả lời, cũng là lý do mục đó được giữ riêng.
| Mục (chữ tắt) | Gồm những khoản | Giữ riêng để biết |
|---|---|---|
| Đi chợ (C) | rau thịt cá, gạo, gia vị, trái cây ăn trong nhà | tiền ăn ở nhà có đổi theo mùa không |
| Ăn ngoài (A) | cà phê, bữa trưa ở chỗ làm, quà vặt mua ngoài | phần ăn ngoài so với ăn nhà |
| Nhà cửa (N) | điện, nước, mạng, gas, đồ dùng lặt vặt trong nhà | chi cố định để giữ nhà vận hành |
| Xe cộ (X) | xăng, gửi xe, rửa xe, sửa xe | chi đi lại của cả nhà |
| Lo cho mẹ (M) | thuốc bổ, đồ dùng riêng của bà, tiền đưa bà tiêu vặt | phần nhà dành cho bà mỗi tháng |
| Biếu ngoại (B) | quà, tiền biếu bên ngoại theo tháng và dịp lễ | khoản trước đây bị lẫn khắp nơi |
| Hiếu hỉ (H) | đám cưới, đám giỗ, thăm ốm người quen | tháng nào nặng mùa cưới |
| Sửa và mua lớn (L) | đồ điện, sửa nhà, đồ đạc trên mức nhà tự đặt | khoản không đều để không làm méo tháng |
| Khác (K) | những gì chưa xếp được | chỉ để soát lại cuối tháng |
Chín mục, mỗi mục một chữ tắt khác nhau. Nhà họ không có mục "giải trí" vì gần như không chi khoản đó; nếu có một buổi đi chơi thì nó vào mục ăn ngoài hoặc khác, cuối tháng xem lại.
Khoản lưng chừng: xếp vào đâu cho nhất quán
Mua đồ ăn ở chợ nhưng có cả xà phòng, nước rửa bát. Nếu phần đồ dùng nhỏ, cứ để nguyên vào mục đi chợ. Chỉ tách khi phần đó lớn đáng kể. Quan trọng là chọn một quy ước rồi ghi nó lên trang đầu sổ, lần sau ai ghi cũng theo.
Ăn sinh nhật cả nhà ở quán. Đây là ăn ngoài hay hiếu hỉ? Nhiều nhà quy ước: ăn với người trong nhà là ăn ngoài, ăn vì người ngoài mời hoặc mình mời người ngoài là hiếu hỉ. Câu chữ không quan trọng bằng việc cả nhà ghi giống nhau.
Tiền mua thuốc cảm cho con và cho bà trong một lần. Ghi hai dòng nếu nhà bạn có theo dõi riêng phần lo cho bà, ghi một dòng nếu không. Đừng chia nhỏ vì cảm thấy phải chính xác, chỉ chia khi con số tách ra trả lời được câu hỏi nào đó.
Đồ dùng mua online gộp trong một đơn. Đơn có cả đồ bếp, quần áo và đồ chơi thì ghi theo món chiếm phần lớn tiền, phần lẻ bỏ qua. Ghi chi tiết đến từng món làm sổ dày mà không giúp gì cho việc đọc.
Tiền chuyển cho người thân mượn. Không xếp vào mục chi nào. Ghi riêng ở trang cuối sổ vì đây là khoản sẽ quay về. Trộn vào mục chi sẽ khiến tháng đó trông như nhà tiêu quá tay.
Mục "Khác": cho phép có, nhưng không cho phình to
Mục "khác" giống cái ngăn kéo lặt vặt trong bếp: nhà nào cũng cần một cái, nhưng để nó đầy thì không tìm được gì nữa. Mục này có mặt để người ghi không bị kẹt khi gặp một khoản lạ, chứ không phải để chứa mọi khoản ngại suy nghĩ.
Một cách tự kiểm đơn giản: cuối mỗi tuần đếm số dòng nằm ở mục khác. Nếu nó chiếm hơn hẳn các mục nhỏ khác, đọc lại từng dòng một. Thường sẽ thấy hai khả năng. Khả năng thứ nhất là có một khoản lặp lại, ví dụ tiền học bơi của con tháng nào cũng có, nghĩa là đã đến lúc tách nó thành mục riêng hoặc gộp vào mục có sẵn. Khả năng thứ hai là người ghi đang ngại xếp, khi đó cần thêm vài ví dụ lên trang đầu sổ.
Ngược lại, đừng vội tạo mục mới cho khoản chỉ xuất hiện một lần. Một chiếc nồi cơm hỏng phải thay, một lần đóng tiền làm giấy tờ, cứ để ở mục khác hoặc mục mua lớn. Mục mới chỉ đáng lập khi khoản đó lặp lại ít nhất hai tháng liền.
Sau tháng đầu: ba phép thử cho bộ mục
Hết tháng đầu dùng bộ mục mới, ngồi lại chừng mười lăm phút và thử ba phép dưới đây. Mỗi phép có một dấu hiệu đạt và một cách sửa nếu chưa đạt.
| Phép thử | Đạt khi | Chưa đạt thì làm gì |
|---|---|---|
| Đưa người khác trong nhà năm dòng bất kỳ, nhờ xếp mục | Người đó xếp giống người giữ sổ ít nhất bốn trên năm dòng | Thêm ví dụ cho mục bị xếp lệch ở trang đầu sổ |
| Đếm số lần phải lật trang đầu để dò mục trong tuần cuối | Gần như không phải dò | Gộp bớt mục hoặc đổi tên mục cho gần lời nói hằng ngày |
| Đọc tổng từng mục và hỏi "con số này có cho mình biết gì không" | Mỗi mục trả lời được một câu hỏi của nhà mình | Mục không trả lời gì thì gộp vào mục gần nhất |
Phép thử thứ nhất hay bị bỏ qua nhất, trong khi nó cho biết bộ mục có dùng được khi người giữ sổ ốm hay đi vắng không. Một bộ mục chỉ người đặt ra mới hiểu là bộ mục dễ gãy: tuần nào người đó bận, sổ sẽ trống hoặc bị xếp lộn xộn. Nhà anh Phong làm phép này với cậu con trai út và phát hiện cậu xếp tiền mua quà sinh nhật bạn vào mục hiếu hỉ, còn mẹ cậu xếp vào ăn ngoài. Một dòng ví dụ thêm vào trang đầu sổ là xong.
Khi nào nên sửa lại bộ mục và sửa thế nào
Bộ mục không đúc ra để dùng mãi. Những thời điểm sau là dấu hiệu nên ngồi lại sửa:
- Nhà có thay đổi lớn về người ở: con đi học xa, ông bà về ở cùng, có thêm em bé.
- Có một khoản mới lặp lại đều đặn hai tháng trở lên mà đang lẫn trong mục khác.
- Có một mục ba tháng liền gần như trống, chứng tỏ nhà không cần theo dõi riêng nó nữa.
- Hai người ghi sổ hay xếp cùng một khoản vào hai mục khác nhau.
- Câu hỏi cả nhà muốn sổ trả lời đã đổi, ví dụ đang để dành sửa nhà nên muốn thấy rõ phần chi có thể cắt.
Khi sửa, chỉ áp dụng bộ mục mới từ đầu tháng kế tiếp và ghi một dòng ở trang đó: "Từ tháng này, mục X gộp vào mục Y". Đừng quay lại sửa các tháng cũ; chỉ cần biết từ tháng nào cách xếp đã đổi là đủ để đọc so sánh về sau. Sửa ngược các trang cũ vừa tốn công vừa dễ sinh lỗi, mà không làm con số tháng trước có thêm ý nghĩa gì.
Câu hỏi thường gặp
Sổ chi tiêu gia đình nên có bao nhiêu mục chi là vừa?
Không có con số chuẩn, nhưng đa số nhà ghi đều tay khi bộ mục đủ ít để nhớ thuộc lòng, thường trong khoảng sáu đến mười mục. Nhiều hơn thế mỗi lần ghi phải dò lại trang đầu sổ.
Có nên tách tiền ăn ở nhà và ăn ngoài thành hai mục không?
Nên tách nếu nhà bạn hay ăn ngoài hoặc muốn biết phần này lớn đến đâu. Nếu cả nhà gần như chỉ ăn cơm nhà, gộp lại một mục cho gọn, khoản ăn ngoài thỉnh thoảng có thì ghi chú bên lề.
Khoản chi cho ông bà nên để thành mục riêng hay gộp chung vào chi tiêu nhà?
Tuỳ nhà muốn biết điều gì. Nếu anh chị em cùng góp lo cho ông bà hoặc nhà bạn muốn thấy rõ phần dành cho ông bà, tách riêng sẽ dễ báo lại. Nếu không, gộp chung cho đỡ một mục.
Một khoản xếp nhầm mục thì có cần sửa lại không?
Nếu phát hiện trong tuần thì gạch đi và ghi lại cho đúng. Nếu đã qua tháng thì để nguyên, chỉ ghi chú ở trang chốt tháng. Một hai dòng xếp nhầm không làm hỏng bức tranh chung.
Có nên dùng màu bút khác nhau cho từng mục không?
Không cần. Chữ tắt ở lề đã đủ phân biệt và không phụ thuộc vào việc tìm đúng cây bút. Nhiều màu làm sổ đẹp vài tuần đầu, rồi đến hôm mất một cây bút là việc ghi bị chững lại.
Mục mua lớn khác gì mục khác?
Mục mua lớn gom những khoản vượt mức nhà bạn tự đặt, như đồ điện, sửa nhà, để chúng không làm méo các mục thường ngày. Mục khác chỉ chứa khoản nhỏ chưa biết xếp đâu và cần soát lại cuối tháng.