Một cuốn sổ chi tiêu giấy dùng được trọn năm nên chia làm bốn phần: vài trang đầu ghi quy ước, phần lớn ở giữa là trang ngày, mỗi tháng thêm một trang gộp tuần và một trang cuối tháng, còn mấy trang sau cùng dành cho khoản cho mượn, khoản chờ và ghi chú. Trang ngày chỉ cần bốn cột hẹp cộng một cột chữ tắt.
Kẻ sổ kiểu này mất chừng một buổi tối cho cả năm, và lợi nhất ở chỗ mỗi thứ có chỗ cố định: lật đến đâu là biết đang ở phần nào. Dưới đây là cách chia trang, mẫu kẻ từng loại trang, những lỗi hay gặp khi kẻ và lúc nào thì nên sang cuốn mới.
Chia cuốn sổ thành bốn phần trước khi viết dòng đầu tiên
Anh Tùng ở Huế, một ví dụ giả định, dùng cuốn sổ hai trăm trang khổ vừa cầm tay. Anh chia như bảng dưới, đánh số trang bằng bút chì ở góc dưới để sau này sửa được.
| Phần | Số trang gợi ý | Dùng để |
|---|---|---|
| Trang quy ước | 2 đến 3 trang đầu | bộ mục và chữ tắt, ví dụ khoản lưng chừng, đơn vị ghi tiền, ai giữ sổ |
| Trang ngày | khoảng 12 đến 14 trang mỗi tháng | ghi từng khoản chi theo ngày |
| Trang tuần và trang cuối tháng | 2 trang mỗi tháng, đặt ngay sau trang ngày của tháng đó | gộp số theo tuần, tổng theo mục, ghi chú tháng |
| Trang cuối sổ | 8 đến 10 trang sau cùng | khoản cho mượn và mượn, khoản chờ hoàn tiền, khoản năm một lần |
Đừng kẻ trước cả mười hai tháng. Kẻ sẵn hai tháng đầu, rồi cứ cuối tháng kẻ thêm tháng kế tiếp. Lý do: sau một hai tháng bạn sẽ muốn sửa độ rộng cột hoặc thêm bớt dòng, kẻ trước hết thì phải xoá hoặc bỏ phí trang. Số trang ngày mỗi tháng cũng tuỳ nhà: nhà ít khoản lặt vặt có khi chỉ cần tám trang.
Kẻ trang ngày: bốn cột và một lề hẹp
Trang ngày là trang dùng nhiều nhất nên phải kẻ sao cho ghi nhanh. Từ trái sang phải:
- Cột ngày, hẹp chừng hai ô. Chỉ ghi số ngày ở dòng đầu tiên của ngày đó, các dòng sau để trống. Nhìn khoảng trống là biết dòng nào thuộc cùng ngày.
- Cột nội dung, rộng nhất. Ghi món gì và cho ai: "chợ sáng, cá và rau", "sữa bà". Nên rộng chừng nửa trang để không phải viết chữ li ti.
- Cột số tiền. Canh lề phải để khi cộng dọc các số thẳng hàng. Ghi theo một đơn vị thống nhất, ví dụ nghìn đồng, và ghi đơn vị đó ở trang quy ước.
- Cột người chi. Một chữ cái. Nhà chỉ một người chi thì bỏ cột này.
- Lề phải cho chữ tắt mục. Hẹp một ô. Đặt mục ở lề chứ không ở giữa để lúc gộp cuối tuần chỉ cần dò dọc một đường.
Dưới cùng mỗi trang chừa hai dòng trống để ghi "chuyển sang" tổng của trang. Không bắt buộc cộng từng trang, nhưng nhà nào hay cộng giữa chừng thì hai dòng này giúp khỏi cộng lại từ đầu tháng. Một mẹo nhỏ của anh Tùng: dòng nào là tiền mặt thì đánh một chấm nhỏ trước số tiền, để cuối tuần đếm lại ví biết phải khớp với những dòng nào.
Trang tuần: gộp nhanh trong năm phút
Trang tuần không bắt buộc, nhưng nó giúp cuối tháng đỡ phải cộng một mạch mấy chục dòng. Cách kẻ: chia trang làm năm hàng ngang cho năm tuần có thể có trong tháng, mỗi hàng ghi ngày bắt đầu và kết thúc tuần. Theo chiều dọc, mỗi mục chi một cột hẹp, cột sau cùng là tổng tuần. Nếu nhà bạn có tám mục mà trang không đủ rộng, xoay ngang cuốn sổ để kẻ.
Tối cuối tuần, dò lề chữ tắt ở các trang ngày, cộng từng mục rồi điền vào hàng của tuần đó. Năm phút là đủ cho nhà có vài chục dòng mỗi tuần. Nếu tuần nào bận không làm kịp, chỉ cần ghi tổng tuần ở cột cuối và để trống các cột mục, cuối tháng bổ sung sau.
Lợi ích ít người nghĩ tới của trang tuần: nó cho thấy tuần nào trong tháng là tuần nặng. Nhiều nhà thấy tuần đầu tháng luôn cao vì đóng tiền điện nước, học phí, gửi xe cùng lúc, trong khi tuần cuối thấp hẳn. Biết vậy thì không hoảng khi tuần đầu thấy tiền ra nhiều, cũng không chủ quan ở tuần cuối.
Trang cuối tháng: mẫu kẻ một trang
Trang cuối tháng là trang đọc lại nhiều nhất về sau, nên kẻ thoáng. Mẫu dưới đây chia trang làm ba khối từ trên xuống.
| Khối | Kẻ thế nào | Ghi gì |
|---|---|---|
| Tổng theo mục | bảng hai cột: tên mục và số tiền, thêm một cột trống để so tháng trước | tổng mỗi mục lấy từ trang tuần, tổng cả tháng ở dòng dưới cùng |
| Ghi chú tháng | năm sáu dòng kẻ trơn | chuyện đặc biệt trong tháng: có đám cưới, xe hỏng, khách ở chơi, con ốm |
| Việc cho tháng sau | ba dòng có ô vuông đầu dòng | không quá ba việc cụ thể, ví dụ thử đi chợ hai lần một tuần |
Khối ghi chú tháng là thứ khiến sổ giấy có giá trị hơn một bảng số. Ba tháng sau đọc lại, con số tiền điện tăng vọt sẽ không còn khó hiểu khi dòng ghi chú bên cạnh nói "tháng này mẹ ở cùng, bật quạt cả đêm". Cột trống so tháng trước chỉ cần ghi lên hay xuống, không cần tính chênh lệch chính xác.
Mấy trang cuối sổ: những khoản không thuộc tháng nào
Đây là phần hay bị bỏ qua khi kẻ sổ, và cũng là phần nhiều nhà tiếc nhất vì không có. Nên dành riêng trang cho:
- Khoản cho mượn, mượn của người khác. Ghi ngày, ai, bao nhiêu, hẹn trả khi nào. Trả rồi thì gạch một đường, đừng xoá.
- Khoản chờ hoàn. Tiền đặt cọc, tiền ứng trước cho cơ quan, đồ đổi trả đang chờ hoàn tiền. Không để những khoản này lẫn vào chi tiêu tháng.
- Khoản năm một lần. Tên khoản và tháng thường phải đóng, ví dụ bảo hiểm xe, thuế đất. Chỉ ghi để nhìn trước, lịch đóng chi tiết thì nên có tờ riêng dán chỗ dễ thấy.
- Trang ghi chú tự do. Những gì nảy ra khi đọc sổ: "tiền gửi xe năm nay đổi cách tính", "cân nhắc mua nồi mới trước Tết".
Mỗi lần mở phần này, đọc lại cột hẹn trả. Khoản cho mượn quá hẹn thường là khoản người ta ngại nhắc nhất, mà để lâu thì càng khó nói.
Lỗi hay gặp khi kẻ sổ và vì sao nên tránh
Kẻ cột số tiền quá hẹp. Số tiền lớn phải viết tràn sang cột khác, cộng dọc bị lệch. Kẻ đủ cho số có bảy chữ số là an toàn.
Kẻ cả năm từ ngày đầu. Hai tháng sau muốn sửa thì đã muộn. Kẻ từng tháng một chỉ mất mười phút mỗi lần.
Dùng bút xoá trắng. Sửa bằng cách gạch một đường rồi ghi lại bên cạnh. Dòng gạch cho biết đã có điều chỉnh, sau này đọc lại không phải đoán.
Kẻ quá nhiều cột "cho đủ". Mỗi cột thừa là một ô phải nghĩ khi ghi. Cột nào ba tuần liền để trống thì tháng sau bỏ.
Không ghi đơn vị tiền. Người khác đọc sổ không biết 50 là năm mươi nghìn hay năm trăm nghìn. Một dòng ở trang quy ước giải quyết chuyện này.
Viết mục vào giữa dòng thay vì ở lề. Cuối tuần phải đọc từng dòng mới biết khoản nào thuộc mục nào. Để chữ tắt ở lề phải thì chỉ cần dò mắt theo một đường thẳng là gom xong.
Dùng bút chì cho số tiền. Bút chì hợp để đánh số trang và ghi chú phân vân, nhưng số tiền ghi bút chì sau vài tháng cọ xát sẽ mờ, nhất là ở mép trang hay lật. Số tiền nên ghi bút mực.
Một trang ngày mẫu sau khi ghi
Để dễ hình dung, đây là vài dòng giả định trên trang ngày của anh Tùng trong một tuần đầu tháng, ghi theo nghìn đồng. Số liệu chỉ là ví dụ.
| Ngày | Nội dung | Số tiền | Người | Mục |
|---|---|---|---|---|
| 3 | chợ sáng, cá và rau | 120 | A | C |
| gửi xe tháng | 100 | E | X | |
| cà phê với khách | 40 | A | A | |
| 4 | tiền mạng tháng này | 200 | E | N |
| thuốc bổ cho mẹ | 150 | A | M | |
| 5 | — |
Để ý ba điều. Ngày chỉ ghi ở dòng đầu, các dòng cùng ngày để trống ô ngày. Ngày 5 không tiêu gì vẫn có một gạch ngang. Cột mục dùng chữ tắt đã ghi ở trang quy ước, nên người khác đọc vẫn hiểu. Trang ngày không cần đẹp, chỉ cần thẳng hàng ở cột số tiền và đủ thông tin để ba tháng sau đọc lại còn nhớ khoản đó là gì. Nếu một khoản cần giải thích dài, ghi số trang ghi chú ở cột nội dung, đừng viết tràn lấn sang dòng dưới.
Khi nào sang cuốn mới và giữ cuốn cũ thế nào
Sang cuốn mới nên trùng với đầu năm hoặc đầu một tháng, không nên giữa tháng. Trước khi chuyển, chép sang trang quy ước của cuốn mới bộ mục đang dùng, và chép mọi khoản còn mở ở mấy trang cuối: khoản cho mượn chưa trả, khoản chờ hoàn, khoản năm một lần sắp tới. Khoản nào đã xong thì không cần chép.
Cuốn cũ nên giữ ít nhất đến hết năm kế tiếp, vì đó là lúc bạn cần so cùng kỳ: Tết năm nay so Tết năm trước, mùa tựu trường năm nay so năm trước. Ghi năm lên gáy sổ, cất cùng chỗ với giấy tờ ít dùng. Không cần cất cùng hoá đơn, vì sổ là thứ bạn đọc, còn hoá đơn là thứ bạn tra.
Nếu đến giữa năm cuốn sổ đã hết vì nhà nhiều khoản lặt vặt, đó là dấu hiệu nên giảm số trang ngày bằng cách ghi gộp những khoản nhỏ lặp lại, ví dụ một dòng "ăn sáng cả tuần" thay vì bảy dòng.
Còn nếu đến cuối năm sổ vẫn thừa cả chục trang trắng, cũng đừng tiếc mà kéo sang năm sau. Một năm một cuốn giúp lúc tìm lại chỉ cần nhìn số năm trên gáy, không phải lật giữa chừng để biết năm mới bắt đầu từ trang nào.
Câu hỏi thường gặp
Sổ chi tiêu giấy nên chọn loại kẻ ô, kẻ dòng hay giấy trơn?
Sổ kẻ ô vuông dễ kẻ cột thẳng nhất và canh số tiền thẳng hàng khi cộng dọc. Sổ kẻ dòng dùng được nếu chịu khó kẻ cột dọc bằng thước. Giấy trơn đẹp nhưng chữ dễ xiêu, cộng tiền dễ nhầm hàng.
Có cần trang tuần nếu cuối tháng đã có trang tổng kết?
Không bắt buộc. Nhà ít khoản chi có thể cộng thẳng từ trang ngày vào trang cuối tháng. Trang tuần có ích cho nhà nhiều dòng lặt vặt và cho ai muốn thấy tuần nào trong tháng là tuần nặng.
Ghi số tiền theo nghìn đồng có bị nhầm không?
Không nhầm nếu cả cuốn sổ dùng chung một đơn vị và đơn vị đó ghi rõ ở trang quy ước. Chỗ dễ nhầm nhất là khi một người ghi theo nghìn còn người khác ghi đủ số, nên phải thống nhất từ đầu.
Một cuốn sổ có nên ghi chung cả chi tiêu và lịch đóng tiền không?
Nên tách. Sổ chi tiêu ghi khoản đã chi, còn lịch đóng tiền nhắc khoản sắp phải chi. Lịch đóng tiền nên là một tờ riêng dán chỗ dễ thấy, mấy trang cuối sổ chỉ ghi lại khoản năm một lần để tiện nhìn trước.
Kẻ sổ xong mà chữ xấu, có nên kẻ lại cuốn khác không?
Không cần. Sổ chi tiêu là sổ dùng, không phải sổ trưng. Chỉ kẻ lại khi cột quá hẹp hoặc chia phần sai khiến ghi bất tiện. Chữ xấu mà đọc được thì vẫn làm đúng việc của nó.