Ngọn lửa bếp gas cháy tốt có màu xanh, đều quanh đầu đốt, không khói; lửa đỏ hoặc vàng, lửa thấp lởm chởm, lửa phụt tắt phần lớn do đầu đốt bám dầu mỡ, lỗ chia lửa bị tắc, đặt lệch hoặc còn ướt. Tháo đầu đốt ra rửa, thông lỗ, lau khô, lắp đúng khớp là xử lý được đa số ca; phần còn lại liên quan tới van, dây, áp suất thì gọi thợ.
Bài này đi theo thứ tự một buổi bảo dưỡng bếp của nhà mình: đọc ngọn lửa để biết cần làm gì, tháo rửa đầu đốt và kim đánh lửa, soát dây dẫn và chỗ nối bằng bọt xà phòng, rồi ghi lại. Mọi bước đều làm khi bếp đã nguội và van bình gas đã khoá.
Đọc ngọn lửa trước khi đụng tay vào bếp
Bật từng họng bếp ở mức vừa, nhìn ngang tầm mắt chừng một phút. Ghi họng nào cháy thế nào vào sổ trước khi tháo, để sau khi rửa còn so lại.
| Ngọn lửa trông thế nào | Thường do đâu | Nhà mình làm được |
|---|---|---|
| Xanh, đều quanh vòng, đỉnh lửa hơi nhạt | Cháy tốt | Không cần làm gì, ghi "ổn" |
| Đỏ, vàng từng đốm, nồi bị ám đen | Đầu đốt bẩn, thiếu khí, có bụi hoặc nước canh trào vào | Rửa đầu đốt, thông lỗ |
| Có chỗ cháy chỗ không, vòng lửa bị hở | Lỗ chia lửa tắc một phần, nắp chia lửa đặt lệch | Thông lỗ, lắp lại đúng khớp |
| Lửa nhảy tách khỏi đầu đốt, kêu phù phù | Đầu đốt lệch, ướt, hoặc áp suất gas không ổn | Lau khô, lắp lại; còn bị thì gọi thợ |
| Lửa nhỏ dần dù bình còn nặng | Van điều áp, dây dẫn bị gập hoặc trục trặc | Xem dây có gập không; không tự tháo van |
| Buông núm vặn ra thì lửa tắt | Bếp có bộ ngắt an toàn, đầu cảm biến bẩn hoặc chưa đủ nóng | Giữ núm lâu hơn vài giây, lau đầu cảm biến; còn bị thì gọi thợ |
Nhà ba thế hệ của anh Sơn ở Nghệ An có hai bếp đôi: bếp chính cả nhà nấu hằng ngày và bếp phụ ông bà dùng nấu nước, hâm đồ. Khi đọc lửa, anh thấy họng lớn bếp chính lửa vàng, nồi ám đen; bếp phụ lửa xanh nhưng một họng hay tắt. Hai vấn đề, hai cách xử lý khác nhau.
Tháo rửa đầu đốt và kim đánh lửa
Chuẩn bị chậu nước ấm pha nước rửa chén, bàn chải đánh răng cũ, vài cây tăm nhựa hoặc kim nhỏ, khăn khô. Đọc qua sách hướng dẫn của bếp nhà mình nếu còn giữ, vì cách lắp mỗi loại hơi khác.
- Tắt hết các núm, khoá van ở bình gas hoặc van tổng đường gas. Bếp âm dùng pin thì tháo pin ra. Chờ bếp nguội hẳn.
- Chụp ảnh mặt bếp trước khi tháo để nhớ chiều lắp. Nhấc kiềng, nắp chia lửa và vòng chia lửa của từng họng ra, đặt theo nhóm, đừng để lẫn họng lớn với họng nhỏ.
- Ngâm các chi tiết rời vào nước ấm xà phòng chừng mười lăm phút, rồi chải sạch dầu mỡ, nhất là các rãnh và lỗ chia lửa.
- Lỗ còn tắc thì dùng tăm nhựa hoặc kim nhỏ thông nhẹ theo đúng chiều lỗ. Không khoét rộng lỗ, không dùng que kim loại to.
- Lau mặt bếp quanh họng bằng khăn ẩm. Kim đánh lửa và đầu cảm biến nhiệt (cái que nhỏ cạnh đầu đốt nếu bếp có) chỉ lau bằng khăn khô hoặc bàn chải khô, không xịt nước, không cạo.
- Rửa sạch xà phòng, vẩy ráo, phơi hoặc lau cho thật khô, kể cả trong rãnh. Đây là bước hay bị làm vội nhất.
- Lắp lại theo ảnh, xoay nhẹ cho các chi tiết khớp đúng vào rãnh, đặt nắp chia lửa nằm phẳng.
- Mở van gas, bật từng họng, đọc lại ngọn lửa và ghi vào sổ cạnh dòng ghi trước khi rửa.
Nếu lửa đã xanh đều, xong. Nếu lửa vẫn vàng hay vẫn tắt, đừng tháo sâu hơn vào thân bếp; ghi lại và gọi thợ.
Bếp không đánh lửa: kiểm theo thứ tự trước khi gọi thợ
Nghe có tiếng tách tách không. Không nghe gì ở bếp âm dùng pin thì nghĩ tới pin trước: thay pin mới đúng loại, lắp đúng chiều. Bếp dương dùng đánh lửa cơ thì tiếng tách vẫn có nhưng không ra tia lửa là kim đánh lửa bẩn hoặc ướt.
Có tiếng tách mà không bén lửa. Kim đánh lửa có thể ướt sau khi lau hay sau khi canh trào; chờ khô, lau lại. Nắp chia lửa đặt lệch cũng làm tia lửa không chạm tới dòng gas.
Vặn mà không nghe tiếng gas xì. Kiểm van bình đã mở chưa, dây có bị gập dưới tủ không, bình còn gas không. Nhấc thử bình xem nhẹ hẳn so với lúc mới thay hay chưa.
Đánh mãi mới bén rồi bùng một cái. Đây là dấu hiệu nên dừng. Gas đã tích lại trước khi bén lửa. Tắt núm, mở cửa cho thoáng một lúc rồi mới thử lại, và nếu lặp lại thì gọi thợ.
Đừng mồi bằng bật lửa hay que diêm khi bếp có trục trặc. Việc này che mất dấu hiệu hỏng và đưa tay, mặt lại gần lúc gas đã xì ra. Bếp không đánh lửa được là bếp cần kiểm, không phải cần mồi.
Soát dây dẫn và chỗ nối bằng bọt xà phòng
Thử rò gas đúng cách là dùng nước xà phòng, không bao giờ dùng lửa. Làm mỗi lần thay bình và trong lịch bảo trì của nhà:
- Pha một ít nước rửa chén với nước trong chén nhỏ, khuấy cho có bọt; dùng cọ sơn nhỏ hoặc bàn chải mềm.
- Khoá hết các núm trên bếp, mở van bình gas để có gas trong dây.
- Quét bọt lên chỗ nối van bình với van điều áp, hai đầu dây có kẹp, và dọc chiều dài dây chỗ nào bị gập, bị cọ xát.
- Nhìn chừng một phút. Bọt phồng lên to dần hoặc sủi liên tục là có rò ở chỗ đó.
- Có rò: khoá van bình, mở cửa thông gió, không bật tắt công tắc điện quanh bếp, gọi đại lý gas hoặc thợ tới thay dây, thay kẹp, kiểm van. Không tự quấn băng dính chữa tạm.
- Không rò: lau sạch bọt, khoá van bình nếu nhà không nấu ngay.
Trong lúc quét bọt, sờ dây dẫn: dây còn mềm là tốt; chai cứng, nứt chân chim, phồng hay có vết chuột gặm thì ghi lại và thay, dù chưa thấy rò. Dây không nên chạy sát chỗ nóng hay bị cánh tủ kẹp mỗi lần đóng.
Chỗ hay sai khi tự vệ sinh bếp gas
Xịt nước thẳng lên mặt bếp. Nước chảy theo lỗ núm vặn, lỗ kim đánh lửa vào bên trong, làm ướt bộ đánh lửa và có khi gỉ các chi tiết bên dưới. Mặt bếp chỉ lau bằng khăn vắt kiệt.
Lắp lại khi đầu đốt còn ẩm. Nước đọng trong rãnh chia lửa làm lửa phụt, nổ lách tách, cháy không đều trong mấy lần đầu, khiến người nhà tưởng rửa xong bếp còn tệ hơn. Chờ khô hẳn, hoặc lau kỹ từng rãnh.
Lắp lẫn nắp chia lửa giữa các họng. Họng lớn và họng nhỏ có kích thước khác nhau; lắp lẫn thì nắp không nằm phẳng, lửa lệch một bên, có khi liếm ra ngoài đáy nồi. Đó là lý do nên chụp ảnh trước và để chi tiết theo nhóm.
Dùng búi sắt chà mặt kính, mặt men. Mặt kính trầy xước dễ nứt khi gặp nóng lạnh đột ngột; mặt men tróc thì gỉ. Dùng miếng bọt biển mềm, vết cháy cứng thì đắp khăn ẩm cho mềm rồi lau.
Tháo tới phần bên dưới mặt bếp. Phần dưới mặt bếp có ống dẫn gas, van, dây đánh lửa. Tháo vào đó mà lắp lại không kín là nguy hiểm. Việc của nhà mình dừng ở các chi tiết nhấc ra được bằng tay.
Chỗ đặt bình gas và vài thói quen trong bếp
Phần này là của mọi người lớn hay vào bếp, kể cả ông bà và người giúp việc theo giờ. Anh Sơn không dán bảng nội quy trong bếp mà nói lại từng điều trong một bữa cơm, để ông bà và chị giúp việc theo giờ cùng nghe, cùng hỏi lại chỗ chưa rõ:
- Bình gas để đứng, nơi thoáng, tủ đặt bình có khe hở hoặc cửa chớp; không nhét bình vào tủ kín đồ đạc lỉnh kỉnh.
- Không để bình gần nguồn nhiệt, ổ điện, nồi cơm điện, lò vi sóng.
- Nấu xong khoá núm bếp; tối đi ngủ hay cả nhà đi vắng thì khoá luôn van bình.
- Nồi canh đang sôi to thì có người ở gần; canh trào là nguyên nhân hàng đầu làm đầu đốt bẩn và tắt lửa.
- Ai thấy mùi gas thì nói ngay với cả nhà, không ngại "chắc mình tưởng tượng".
Một câu đáng hỏi nhau trong bữa cơm: "Bếp nhà mình, ai biết van bình gas ở đâu và khoá chiều nào?" Nếu có người lớn nào chưa biết, chỉ cho họ ngay trong tuần.
Gọi thợ hay đại lý gas: nói gì để được việc
Khi đã rửa, đã lau mà lửa vẫn không ổn, hay thử bọt thấy rò, bạn sẽ gọi người tới. Tin nhắn hay cuộc gọi đầu nên có đủ mấy ý sau, để người tới mang đúng đồ thay và không phải đi hai lần:
- Bếp âm hay bếp dương, mấy họng, dùng bình gas loại nào.
- Họng nào bị gì: lửa vàng, lửa tách, buông núm thì tắt, không đánh lửa, có tiếng phù phù.
- Nhà mình đã làm gì: rửa đầu đốt ngày nào, thay pin chưa, thử bọt thấy rò ở chỗ nào.
- Dây dẫn trông thế nào: còn mềm, chai cứng, nứt, có vết chuột cắn.
- Bếp đã dùng khoảng mấy năm, còn bảo hành không.
Khi thợ làm xong, nhờ thợ thử bọt lại chỗ vừa thay ngay trước mặt mình và bật thử tất cả các họng. Ghi vào sổ: thay gì, ở đâu, ngày nào, bảo hành bao lâu. Nếu thợ đề nghị thay thêm thứ khác, hỏi họ đã thấy dấu hiệu gì ở chỗ đó; nghe hợp lý thì làm, còn lăn tăn thì hẹn lần sau và tự theo dõi thêm.
Ghi sổ bếp gas và biết lúc nào nên thay bếp
Cuốn sổ bảo trì của nhà chỉ cần một trang cho bếp gas. Mỗi lần làm, ghi ngày, họng nào lửa ra sao trước và sau khi rửa, ngày thay bình, kết quả thử bọt, tình trạng dây. Sau một năm, trang đó trả lời được câu hỏi khó nhất: bếp đang chỉ bẩn hay đang xuống dần.
Đầu đốt rửa xong mà lửa vẫn vàng, lửa vẫn tắt sau vài lần thợ chỉnh, núm vặn lỏng hoặc kẹt, mặt kính nứt, thân bếp gỉ thủng là những lúc nên tính chuyện thay bếp thay vì sửa tiếp. Hỏi thợ thẳng: "Sửa chỗ này xong, các chỗ khác của bếp còn ổn không?" Một thợ tử tế sẽ nói thật.
Khi thay bếp hay đổi chỗ đặt bếp, nhờ thợ lắp kiểm luôn dây dẫn và van điều áp, ghi vào sổ ngày lắp, và giữ phiếu bảo hành kẹp cùng trang đó.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên tháo rửa đầu đốt bếp gas một lần?
Tuỳ nhà nấu nhiều hay ít. Nhà nấu ba bữa mỗi ngày, hay chiên xào thì vài tuần đến một tháng; nhà nấu ít thì thưa hơn. Cách đơn giản nhất là rửa ngay khi lửa bắt đầu ngả vàng hoặc sau mỗi lần canh trào.
Ngửi thấy mùi gas trong bếp thì làm gì trước?
Khoá van bình gas, mở cửa cho thông gió, không bật tắt công tắc điện, không dùng lửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng. Khi mùi đã tan mới cho thợ hoặc đại lý gas đến kiểm tra chỗ rò.
Có nên dùng nước tẩy mạnh để rửa đầu đốt không?
Không cần. Nước ấm pha nước rửa chén và bàn chải là đủ với dầu mỡ thông thường. Chất tẩy mạnh có thể làm xỉn, ăn mòn bề mặt kim loại của đầu đốt và để lại cặn nếu rửa không kỹ.
Lửa bếp gas màu đỏ có nguy hiểm không?
Lửa đỏ hay vàng nghĩa là gas cháy chưa hết, sinh muội và có thể sinh nhiều khí độc hơn trong bếp kín. Rửa đầu đốt, mở thoáng bếp; nếu lửa vẫn đỏ thì gọi thợ kiểm tra.
Thay bình gas mới có cần thử rò không?
Nên thử mỗi lần thay. Chỗ nối van bình với van điều áp là chỗ hay hở nhất vì vừa được tháo lắp. Quét bọt xà phòng, chờ một phút, không thấy bọt phồng mới bắt đầu nấu.
Bếp từ có cần bảo trì như bếp gas không?
Bếp từ không có đầu đốt hay dây gas, nên việc bảo trì chủ yếu là lau mặt kính, giữ quạt tản nhiệt bên dưới thông thoáng và kiểm ổ cắm, dây nguồn có bị nóng không khi nấu lâu.