Cách giữ tiền chợ gọn nhất là giao một lần đầu tuần cho người đi chợ, mỗi lần mua ghi một dòng tổng, tối chủ nhật đếm lại và chốt: thiếu thì bù từ quỹ, dư thì chuyển sang tuần sau. Giao theo ngày khiến hai người phải hỏi nhau mỗi sáng; giao theo tháng thì đến tuần cuối thường cạn mà không ai biết cạn từ lúc nào.
Bài này dành cho nhà có một hoặc hai người đi chợ, không phân biệt người đó là vợ, chồng, mẹ hay con đã lớn. Bạn sẽ có mẫu một trang ghi tiền chợ, cách đặt mức tuần cho nhà mình từ chính số đã chi, và cách xử lý những tuần có giỗ, có khách hay có người ốm.
Giao theo ngày, theo tuần hay theo tháng
Mỗi nhịp giao tiền đều có chỗ dùng. Bảng sau giúp bạn chọn theo cách nhà mình đi chợ chứ không theo thói quen của nhà ai khác.
| Nhịp giao | Hợp với nhà nào | Chỗ hay hỏng |
|---|---|---|
| Theo ngày | Nhà đi chợ sáng nào nấu sáng đó, người đi chợ đổi theo ngày | Phải hỏi nhau mỗi sáng, khó thấy tổng; người cầm tiền thấy như xin tiền |
| Theo tuần | Nhà đi chợ hai đến bốn lần mỗi tuần, có một người đi chính | Tuần có việc đột xuất dễ vượt; cần buổi chốt tối chủ nhật |
| Theo tháng | Nhà đi chợ lớn một lần mỗi tuần, người đi chợ quen tự cân | Dễ tiêu mạnh tuần đầu, tuần cuối cạn; khó biết hụt từ tuần nào |
| Không giao, ai mua người ấy trả | Hai người ở ghép, ít ăn chung | Không ai biết nhà ăn hết bao nhiêu; người nấu nhiều thường thiệt |
Đa số nhà có người lo bếp chính hợp với nhịp tuần: đủ dài để người đi chợ tự xoay, đủ ngắn để phát hiện sớm khi lệch. Nếu nhà bạn đang giao theo tháng và thấy tuần cuối luôn căng, chia tiền tháng thành bốn phần bằng nhau là cách chuyển nhẹ nhất.
Đặt mức tiền chợ tuần từ chính số của nhà mình
Đừng lấy mức của nhà hàng xóm hay con số trên mạng. Mức đúng là mức nhà bạn đã thực sự chi khi ăn uống bình thường. Làm thế này:
- Bốn tuần đầu, chưa đặt mức. Người đi chợ chỉ ghi mỗi lần mua một dòng tổng, không cần chi tiết món.
- Cuối tuần thứ tư, cộng bốn tuần lại. Gạch đi tuần nào có giỗ, có khách hay có người về quê, vì đó là tuần bất thường.
- Lấy trung bình các tuần còn lại. Ví dụ ba tuần bình thường là 1,2 triệu, 1,4 triệu, 1,3 triệu thì mức gốc là 1,3 triệu (số chỉ là ví dụ).
- Cộng thêm một khoản đệm nhỏ cho đồ khô hết giữa chừng như dầu ăn, nước mắm, gạo. Khoản đệm này không cần lớn.
- Ghi mức tuần lên đầu trang sổ chợ và ghi ngày xem lại, thường là ba tháng sau hoặc khi nhà thêm, bớt người.
Mức đặt từ số thật có một lợi ích ít người để ý: người đi chợ không phải bảo vệ con số trước người kia, vì con số do chính sổ của cả nhà nói ra.
Một trang ghi tiền chợ: chỉ một dòng mỗi lần mua
Sổ chợ khác sổ chi tiêu gia đình. Nó chỉ trả lời một câu: tuần này tiền chợ đã đi bao nhiêu, còn bao nhiêu. Vì thế mỗi lần đi chợ ghi đúng một dòng gồm ngày, chỗ mua (chợ, siêu thị gần nhà, hàng rau đầu ngõ), số tiền tổng. Không ghi từng món. Ai đã từng cố ghi từng mớ rau đều biết sau hai tuần sẽ bỏ.
Kẻ trang làm ba phần. Trên cùng: tuần mấy, mức tuần, tiền còn từ tuần trước. Giữa: các dòng mua. Dưới cùng: tổng đã chi, tiền còn lại, và một ô nhỏ ghi "thiếu bù từ quỹ" hoặc "dư chuyển tuần sau". Một tuần dùng nửa trang vở là nhiều.
Nếu tiền chợ để trong phong bì, dán trang ghi ngay mặt ngoài phong bì cũng được. Mở phong bì lấy tiền là thấy ngay đã tiêu bao nhiêu. Nếu đi chợ bằng chuyển khoản, vẫn ghi dòng tay, vì lịch sử giao dịch trộn lẫn tiền chợ với mọi khoản khác và không ai muốn ngồi lọc lại.
Mua đồ không phải đồ ăn bằng tiền chợ, như bóng đèn hay xà phòng giặt, thì ghi một chữ "khác" bên cạnh dòng. Cuối tháng đếm các chữ "khác" sẽ biết có nên tách riêng tiền đồ dùng ra khỏi tiền chợ hay không.
Chốt tối chủ nhật trong mười phút
Đếm tiền còn lại trước, xem sổ sau. Nếu đếm thấy khớp, xong. Nếu lệch, mới mở sổ dò dòng nào quên ghi. Làm ngược lại thì mất thời gian ngồi cộng những dòng không có vấn đề.
Lệch nhỏ thì bỏ qua. Chênh vài chục nghìn vì tiền lẻ trả gửi xe, mua chai nước là chuyện thường. Đặt trước một mức lệch chấp nhận được, dưới mức đó không truy.
Thiếu thì bù từ quỹ, ghi rõ lý do. Tuần có khách, có giỗ, có người ốm cần mua thêm. Bù từ quỹ chung và ghi một chữ lý do. Bù mà không ghi là cách nhanh nhất làm sổ mất nghĩa.
Dư thì chuyển sang tuần sau, đừng tự thưởng. Người đi chợ khéo thì dư; dư liền mấy tuần là dấu hiệu mức tuần đang cao, nên hạ mức chứ không phải coi phần dư là tiền riêng. Muốn ghi nhận công đi chợ khéo thì nói ra, đừng để nó thành khoản mập mờ.
Ghi một việc cho tuần tới. Ví dụ "thứ năm có cơm giỗ bên nội" hay "tuần sau anh đi công tác, bớt một suất". Một dòng là đủ để mức tuần tới sát hơn.
Ví dụ: nhà chị Hạnh ở Cần Thơ, chồng đi chợ chính
Nhà chị Hạnh có hai vợ chồng và mẹ chồng, con trai đã đi học xa. Anh Tâm, chồng chị, nghỉ hưu sớm nên nhận việc đi chợ. Trước đây chị đưa tiền theo ngày, sáng nào anh cũng hỏi "hôm nay đưa bao nhiêu", chị đang vội đi làm nên đưa đại, có hôm thiếu, có hôm thừa. Anh thấy như đi xin, chị thấy mệt vì phải nghĩ món mỗi sáng.
Hai người chuyển sang giao tuần. Bốn tuần đầu anh Tâm ghi mỗi lần đi chợ một dòng trên tờ giấy dán cửa tủ lạnh. Cuối tháng cộng lại, bỏ tuần có đám giỗ, lấy trung bình làm mức. Tối chủ nhật anh đếm phong bì, chị xem tờ giấy, mười phút xong.
Điều thay đổi lớn nhất không phải tiền, mà là anh Tâm được tự quyết thực đơn trong tuần. Có tuần anh mua cá to ăn hai bữa, có tuần nấu canh chua nhiều để mẹ ăn dần, miễn trong mức tuần. Mẹ chồng chị cũng bớt hỏi "sao hôm nay ăn món này", vì biết anh tính cho cả tuần. Ba tháng sau họ hạ mức tuần xuống một chút vì tuần nào cũng dư.
Tuần bất thường: giỗ, khách, người ốm, người đi vắng
Những tuần không giống tuần thường là lúc sổ chợ dễ rối nhất. Đặt sẵn cách xử lý cho từng kiểu tuần, đến lúc gặp chỉ việc làm theo.
| Kiểu tuần | Làm gì với tiền chợ | Ghi vào sổ thế nào |
|---|---|---|
| Có giỗ, có cơm mời họ hàng | Ước khoản thêm trước vài ngày, rút từ quỹ chung thành một phong bì riêng | Một dòng riêng có chữ "giỗ", không trộn vào dòng chợ thường |
| Có khách ở lại vài ngày | Giữ mức tuần, bù phần thiếu vào tối chủ nhật | Ghi "có khách" ở ô việc tuần, để khi tính trung bình thì gạch tuần này đi |
| Người trong nhà ốm, phải nấu riêng | Mua món riêng bằng tiền chợ, thuốc thì tính sang khoản sức khoẻ | Đánh dấu dòng mua đồ nấu riêng để tuần sau biết vì sao vượt |
| Một người đi vắng cả tuần | Giữ nguyên mức, phần dư chuyển tuần sau | Không hạ mức vội; đi vắng là chuyện một tuần |
| Cả nhà về quê, gần như không nấu | Không giao tiền chợ tuần đó | Ghi "nghỉ" để trang sổ không bị trống khó hiểu |
Nguyên tắc chung: tiền thêm cho việc lớn đi riêng một phong bì, việc nhỏ thì để mức tuần tự gánh rồi bù khi chốt. Như vậy phong bì chợ không bao giờ cạn giữa tuần vì một bữa cơm khách.
Khi đổi người đi chợ: bàn giao trong một buổi tối
Người đi chợ chính có lúc phải đổi: người đó ốm, đi công tác, đổi ca làm, hoặc đơn giản là cả nhà muốn chia lại việc. Tiền chợ là thứ dễ rối nhất trong lúc chuyển tay, vì người mới không biết nhà quen mua ở đâu, mua bao nhiêu thì đủ.
Buổi bàn giao chỉ cần ba thứ. Thứ nhất, đếm phong bì cùng nhau và chốt số còn lại vào sổ, ký tắt hai chữ cái đầu tên. Thứ hai, người cũ viết ra năm, bảy món nhà ăn nhiều nhất và chỗ hay mua, kèm lượng mua mỗi lần cho số người trong nhà. Thứ ba, ghi những món ai đó không ăn được hay đang kiêng.
Tuần đầu, người mới cứ đi chợ theo thói quen của mình và ghi sổ như thường. Đừng so tuần đầu với tuần của người cũ; ai mới đi chợ cũng mua lố hoặc thiếu vài lần. Sau hai tuần mới so, và nếu chênh nhiều thì ngồi xem chênh ở loại đồ nào. Thường chỉ là chuyện chưa quen chỗ mua, không phải chuyện tiêu hoang.
Chỗ hay sai và câu cả nhà nên hỏi nhau
Mấy lỗi sau gặp ở rất nhiều nhà, dù họ đã giao tiền chợ theo tuần:
- Rút tiền chợ trả việc khác "rồi trả lại sau". Hầu như không ai trả lại đúng hạn. Cần tiền gấp thì rút từ quỹ, không rút từ phong bì chợ.
- Người không đi chợ soi từng dòng. Sổ chợ để biết tổng, không phải để chấm điểm người đi chợ. Thấy lạ thì hỏi một câu, đừng gạch đỏ.
- Hai người cùng đi chợ mà dùng chung một phong bì không ghi. Mỗi người ghi dòng của mình, thêm chữ cái đầu tên ở cuối dòng.
- Đổi mức tuần ngay sau một tuần thiếu. Một tuần thiếu chưa nói lên gì; ba tuần liền thiếu mới là lúc bàn lại mức.
- Để tiền chợ trong ví cá nhân. Tiền chợ trộn tiền riêng thì đến chủ nhật không ai đếm được.
Câu đáng hỏi mỗi tháng một lần: "Đi chợ có chỗ nào thấy khó không, có muốn đổi người hay đổi ngày đi không?" Người đi chợ ít khi tự kêu, nên người kia hỏi trước thì tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tiền chợ có nên gồm cả đồ dùng như xà phòng, giấy vệ sinh không?
Tuỳ nhà, nhưng nên chọn một cách và giữ. Nhà mua đồ dùng lẻ tẻ theo bữa thường gộp vào tiền chợ. Nhà mua đồ dùng theo đợt lớn mỗi tháng nên tách riêng, để mức tiền chợ tuần không bị nhảy lên xuống.
Người đi chợ có được giữ phần dư làm tiền riêng không?
Nếu hai người đã thoả thuận trước thì được, nhưng nên có giới hạn. Phần dư lặp lại nhiều tuần thường nghĩa là mức tuần cao, nên hạ mức thay vì để phần dư thành khoản riêng không ai ghi.
Tuần có giỗ, có khách thì tính tiền chợ thế nào?
Coi đó là tuần bất thường. Ước trước khoản thêm, rút từ quỹ chung, ghi riêng một dòng có lý do. Không gộp vào trung bình khi đặt mức tuần, để mức không bị đẩy lên vì vài tuần đặc biệt.
Hai người cùng đi chợ trong tuần thì giữ tiền ra sao?
Có thể chia phong bì làm hai phần theo số lần mỗi người đi, hoặc giữ chung một phong bì và mỗi người ghi dòng của mình kèm chữ cái đầu tên. Cách sau dễ hơn nếu hai người hay đổi lịch.
Có cần giữ hoá đơn đi chợ không?
Không cần cho đồ chợ. Chỉ giữ hoá đơn khi mua món có bảo hành hoặc có thể đổi trả. Với đồ ăn, một dòng tổng trên sổ đã đủ để chốt cuối tuần.