Mức tồn tối thiểu là số lượng thấp nhất của một món đồ mà nhà bạn cho phép còn lại trước khi phải mua thêm, ví dụ còn một bao gạo nhỏ, còn một chai dầu chưa mở, còn bốn cuộn giấy. Chạm mốc đó thì ghi vào danh sách đi chợ, không đợi đến lúc hết hẳn. Mỗi món có một mốc riêng tuỳ tốc độ dùng của nhà mình và độ khó mua, và mốc được đánh dấu ngay tại chỗ cất để ai thấy cũng biết.
Cách này mượn từ việc quản kho trong cửa hàng nhưng làm gọn cho một gia đình: không sổ sách phức tạp, không đếm hằng tuần. Phần dưới hướng dẫn chọn món cần đặt mốc, tính mốc cho từng món, đánh dấu ngay trên kệ và giao việc báo mua để không còn cảnh tối thứ Bảy mới phát hiện hết xà phòng giặt.
Vì sao nhà mình hay hết đồ đúng lúc cần
Nhà anh Tâm và chị Vy ở Cần Thơ có hai vợ chồng đi làm, một em gái chị Vy đang học ở thành phố sống cùng. Tháng nào cũng có vài lần chạy ra tiệm tạp hoá gần nhà lúc chín giờ tối vì hết nước rửa chén, hết giấy, hay sáng ra mở thùng gạo chỉ còn lưng chén. Không ai lười, chỉ là không ai biết lúc nào món đó sắp hết.
Đồ dùng trong nhà hết theo một kiểu rất dễ đánh lừa: nó vơi từ từ, ngày nào nhìn cũng thấy "vẫn còn". Đến khi người cuối cùng dùng hết thì đã muộn, và người đó thường không phải người đi chợ. Thêm nữa, mỗi người có ngưỡng "sắp hết" khác nhau, người thấy còn nửa chai là đã lo, người thấy còn vài giọt mới để ý.
Mức tồn tối thiểu giải quyết đúng chỗ đó: biến cảm giác "sắp hết" thành một mốc nhìn thấy được, giống nhau với mọi người trong nhà. Khi mốc được đánh dấu ngay trên kệ, người lấy món đồ chạm mốc sẽ thấy và ghi, không cần ai nhớ hộ.
Chọn món nào cần đặt mốc
Không phải món nào cũng cần. Đặt mốc cho mọi thứ thì mệt và chẳng ai theo. Chọn những món thoả cả ba điều: nhà dùng đều đặn, hết thì sinh hoạt bị ảnh hưởng ngay, và không mua được bất cứ lúc nào. Danh sách thường gặp:
- Gạo và đồ ăn sáng chính của nhà như bún khô, mì.
- Dầu ăn, nước mắm, muối, đường, bột nêm hay hạt nêm.
- Giấy vệ sinh, giấy ăn hoặc khăn giấy bếp.
- Nước rửa chén, xà phòng giặt, nước xả nếu nhà dùng.
- Xà phòng tắm, dầu gội, kem đánh răng.
- Túi đựng rác.
- Gas đun nấu nếu nhà dùng bình gas: không cần đếm, nhưng cần biết bình dự phòng đã đổi chưa.
- Tã, sữa bột nếu nhà có em bé; đồ dùng chăm sóc riêng của người già nếu có.
Những thứ dùng không đều hoặc hết cũng không sao như nước lau kính, giấy nhôm, tăm bông thì không cần mốc. Khi nào hết thì ghi vào danh sách đi chợ như bình thường.
Tính mốc cho từng món: hai câu hỏi
Mốc của mỗi món trả lời hai câu: nhà mình dùng hết một đơn vị trong bao lâu, và từ lúc thấy sắp hết đến lúc mua được về mất bao lâu. Mốc phải đủ dùng trong khoảng thời gian thứ hai, cộng thêm chút dư. Ví dụ ở nhà anh Tâm, ba người lớn, đi chợ lớn mỗi Chủ nhật:
| Món | Tốc độ dùng của nhà | Bao lâu mua được | Mốc tối thiểu nhà chọn |
|---|---|---|---|
| Gạo | Hết một bao nhỏ trong khoảng hai tuần | Tối đa một tuần, đợi đi chợ lớn | Còn khoảng nửa bao thì ghi |
| Dầu ăn | Một chai dùng khoảng ba tuần | Một tuần | Còn một chai chưa mở thì ghi |
| Giấy vệ sinh | Ba bốn cuộn mỗi tuần | Một tuần | Còn một bịch nhỏ chưa mở |
| Nước rửa chén | Một chai dùng khoảng một tháng | Một tuần | Chai đang dùng còn một phần tư mà không có chai dự phòng |
| Xà phòng giặt | Một túi dùng khoảng ba tuần | Một tuần | Túi đang dùng còn nửa |
| Túi rác | Một cuộn dùng khoảng hai tuần | Mua ở tiệm tạp hoá bất cứ lúc nào | Còn một cuộn |
Đây là ví dụ, nhà bạn phải tự quan sát tốc độ dùng của mình trong một tháng đầu. Món nào mua dễ ngay đầu ngõ thì mốc thấp, món chỉ mua được khi đi chợ xa hoặc đặt hàng thì mốc cao hơn. Mốc đúng là mốc mà chạm tới rồi vẫn còn đủ dùng đến lần mua kế tiếp.
Đánh dấu mốc ngay tại chỗ cất
Đồ đếm được: chừa món dự phòng ở sau cùng. Với giấy, xà phòng bánh, kem đánh răng, cách đơn giản nhất là xếp món dự phòng cuối cùng ra sau cùng của hàng, buộc một sợi dây thun quanh nó. Ai lấy tới món có dây thun là biết đã chạm mốc, phải ghi vào danh sách.
Đồ đong được: vạch một nét trên thùng. Thùng gạo hay hũ đường có thể vạch một nét bút dầu ở bên trong thành thùng, ngang mức nhà đã chọn. Gạo xuống dưới vạch là ghi. Cách này cũng giúp ông bà hay người giúp việc theo được mà không cần ai giải thích nhiều.
Đồ chai lọ: luôn có một chai chưa mở. Với dầu ăn, nước mắm, nước rửa chén, mốc dễ nhất là "khi mở chai dự phòng thì ghi mua chai mới". Chai đang dùng và chai dự phòng để cạnh nhau, nên ai mở chai mới cũng thấy rõ.
Mốc ghi trên một tờ nhỏ dán trong cửa tủ kho. Tờ giấy ghi tên món và mốc của nó, để người mới vào nhà hay khách ở lâu cũng hiểu. Khi mốc đổi vì nhà đông thêm người, sửa trên tờ giấy này trước.
Ai báo mua: người chạm mốc chứ không phải người đi chợ
Luật quan trọng nhất của mức tồn tối thiểu là người lấy món đồ chạm mốc phải ghi vào danh sách đi chợ ngay lúc đó. Không phải nói miệng với ai, không phải nhắn tin cho người đi chợ, mà ghi lên tờ danh sách chung dán ở chỗ cố định, thường là cửa tủ lạnh. Nói miệng thì dễ quên, nhắn tin thì chìm giữa hàng chục tin khác.
Ở nhà anh Tâm, em gái chị Vy là người hay dùng giấy và dầu gội nhất nhưng trước đây không bao giờ báo, vì nghĩ "chị lo rồi". Khi luật được nói rõ trong bữa cơm, em ấy là người ghi nhiều nhất trên danh sách. Không phải vì em ấy thay đổi tính nết, mà vì giờ em ấy biết đó là việc của mình.
Người đi chợ chỉ có một việc: trước khi đi, chụp lại hoặc mang theo tờ danh sách, mua đủ các món đã ghi, về thì gạch đi. Việc nhớ được chia cho mọi người, việc mua mới thuộc về người đi chợ. Nhờ tách hai việc, người đi chợ không phải gánh cả phần lo trong đầu.
Nhà ở xa chợ, nhà đi chợ lớn mỗi tháng: mốc phải cao hơn
Mốc tối thiểu phụ thuộc rất nhiều vào chuyện mua có dễ không. Nhà ở phố, đầu ngõ có tiệm tạp hoá mở tới khuya, thì giấy vệ sinh hay nước mắm gần như không cần mốc cao, hết thì đi bộ ra mua. Nhưng nhà ở vùng ven, cách chợ vài cây số, hay nhà chỉ đi chợ lớn mỗi tháng một lần vì cả hai vợ chồng làm ca, thì mốc phải tính đủ cho cả khoảng chờ đó.
Nhà ông bà của anh Tâm ở một xã ven sông của Vĩnh Long, mỗi tháng con cháu chở đi chợ lớn một lần, giữa tháng chỉ có tiệm nhỏ trong xóm bán ít món. Ở đó, mốc cho gạo, dầu ăn, bột giặt được đặt bằng lượng dùng khoảng hai tuần, còn những món tiệm xóm có bán thì để mốc thấp. Nhờ vậy, ông bà không phải nhờ hàng xóm chở đi mua gấp giữa tháng.
Mùa mưa bão cũng là lúc nên nâng mốc tạm thời, nhất là với gạo, nước uống, đèn pin và pin, vì có những ngày đường ngập không ra chợ được. Ghi rõ trên tờ mốc là mốc mùa mưa, hết mùa thì hạ về như cũ để kho không bị đầy quanh năm.
Chỗ hay sai khi mới đặt mốc
Mấy lỗi nhà nào cũng có thể vấp trong tháng đầu, và cách chỉnh:
- Đặt mốc quá cao vì sợ hết: kho lúc nào cũng đầy, tiền đọng trong đồ, chỗ chật. Hạ mốc xuống sau một tháng nếu chưa lần nào bị hết.
- Đặt mốc quá thấp cho món khó mua: tháng đầu vẫn bị hết. Tăng mốc lên một đơn vị cho món đó.
- Mốc giống nhau cho mọi món: mỗi món một tốc độ, đừng ghi chung một câu "còn một cái thì mua".
- Chỉ một người biết mốc: người khác vẫn dùng tới cạn. Tờ mốc phải dán ở nơi ai cũng thấy.
- Quên đổi mốc khi nhà thay đổi: có người về ở cùng, có em bé, có người đi công tác dài ngày thì tốc độ dùng đổi theo.
Câu tự kiểm sau một tháng: trong tháng qua có lần nào phải chạy đi mua gấp vì hết không? Nếu có, món đó cần mốc cao hơn hoặc chưa có mốc. Nếu không và kho vẫn gọn, mốc đang vừa.
Những thứ không cần làm
Không cần đếm kho hằng tuần. Mức tồn tối thiểu sinh ra chính là để khỏi phải đếm: mốc tự báo khi cần. Nếu thấy mình vẫn phải đi đếm, có nghĩa là mốc chưa được đánh dấu rõ ngay tại chỗ, hãy sửa phần đánh dấu.
Không cần mua số lượng lớn chỉ vì đã có mốc. Mốc là ngưỡng dưới, không phải lời khuyên trữ nhiều. Mua bao nhiêu mỗi lần là chuyện khác, phụ thuộc chỗ chứa và hạn dùng của món đó, và nên vừa đủ đến lần mua tiếp theo cộng phần dự phòng.
Không cần một cuốn sổ kho riêng. Một tờ giấy ghi mốc dán trong cửa tủ, một tờ danh sách đi chợ dán ở tủ lạnh, vài sợi dây thun và một nét bút trong thùng gạo là đủ cho hầu hết gia đình. Càng ít công cụ, càng dễ giữ được lâu.
Câu cả nhà nên hỏi nhau mỗi tháng một lần: "Tháng này hết món nào mà không ai báo?" Câu trả lời cho biết mốc nào cần chỉnh và luật báo mua có đang được giữ không.
Câu hỏi thường gặp
Mức tồn tối thiểu có phải là trữ đồ nhiều trong nhà không?
Không. Mức tồn tối thiểu chỉ là mốc thấp nhất để biết lúc nào cần mua lại, giúp nhà không bị hết đồ giữa chừng. Lượng mua mỗi lần vẫn nên vừa phải, đủ dùng đến lần mua sau và một ít dự phòng, để không chật nhà và không để đồ quá hạn.
Nhà ở trọ một mình có cần đặt mốc không?
Người ở một mình dùng ít nên chỉ cần mốc cho vài món chính như gạo, giấy vệ sinh, nước rửa chén và gas nếu nấu ăn. Cách đơn giản nhất là luôn giữ một món dự phòng chưa mở, mở món đó ra thì ghi mua món mới.
Làm sao để ông bà cũng theo được mốc?
Dùng dấu hiệu nhìn thấy được thay vì con số: sợi dây thun trên cuộn giấy cuối, nét vạch trong thùng gạo, chai dự phòng để cạnh chai đang dùng. Nói một lần trong bữa cơm, và nhờ ông bà chỉ cần báo miệng cho người nào gần nhất để người đó ghi hộ.
Có cần đặt mốc cho thực phẩm tươi như thịt, rau không?
Thường không cần, vì thực phẩm tươi mua theo thực đơn tuần và hết nhanh. Mức tồn tối thiểu hợp với đồ khô và đồ dùng để được lâu. Thực phẩm đông lạnh thì nên theo dõi bằng danh sách ngăn đá thay vì đặt mốc.
Khi nhà có khách ở lâu thì mốc có cần đổi không?
Nên tăng tạm mốc cho các món dùng theo đầu người như giấy vệ sinh, xà phòng, gạo trong thời gian khách ở, rồi đưa về như cũ khi khách đi. Ghi chú tạm lên tờ mốc để người đi chợ biết đây là mức tạm thời.