Kiểm kê ngăn đá là lấy hết đồ ra một lần, ghi từng thứ vào một tờ danh sách dán ngoài cửa tủ, rồi từ đó mỗi lần cất thêm thì ghi thêm, mỗi lần lấy ra thì gạch đi. Tờ giấy này cho cả nhà biết trong ngăn đá có gì mà không phải mở cửa lục, giúp người lên thực đơn dùng đồ cũ trước và người đi chợ không mua trùng thứ đang nằm sẵn trong đó.
Ngăn đá là nơi đồ ăn đi vào rất dễ mà đi ra rất chậm. Phần dưới hướng dẫn buổi kiểm kê đầu tiên, mẫu tờ danh sách, cách xếp ngăn đá để danh sách khớp với thực tế, và cách dùng danh sách để "ăn cạn" ngăn đá trong vài tuần. Áp dụng được cho ngăn đá tủ lạnh thường lẫn tủ đông nằm riêng.
Ngăn đá đầy mà vẫn thấy không có gì để nấu
Nhà chị Mai ở Hải Phòng có một tủ đông nằm đặt ở gian sau, mua từ hồi bà nội còn hay gửi hải sản từ quê ra. Tủ lúc nào cũng gần đầy, vậy mà chiều nào chị và chồng cũng hỏi nhau "tối nay ăn gì", rồi lại ghé chợ mua thêm. Tủ đông thành kho chứa chứ không còn là chỗ để nấu.
Chuyện này xảy ra vì ngăn đá có ba đặc điểm. Thứ nhất, đồ đông cứng bọc túi trông giống nhau, nhìn qua không phân biệt được tôm với mực, thịt bò với thịt heo. Thứ hai, ngăn đá lạnh buốt nên không ai muốn đứng lục lâu, mở ra liếc một cái rồi đóng. Thứ ba, đồ ở dưới đáy gần như không bao giờ được nhìn thấy, vì phải nhấc hết lớp trên mới tới.
Kết quả là cả nhà đang ngồi trên một kho thực phẩm mà không dùng được, trong khi tủ vẫn chạy ngày đêm và đồ dưới đáy cứ già đi. Một tờ danh sách dán cửa tủ biến kho chứa thành nguồn nguyên liệu thật: mở tủ ra không cần đoán, chỉ cần đọc.
Buổi kiểm kê đầu tiên: làm nhanh, làm gọn
Buổi đầu là buổi mất công nhất, nên chọn sáng hoặc tối cuối tuần, có hai người làm cùng, một người lấy đồ, một người ghi. Chuẩn bị sẵn thùng xốp hoặc túi giữ lạnh để đồ không kịp rã:
- Rút ngắn thời gian mở cửa: lấy từng ngăn ra, cho vào thùng xốp, đóng tủ lại trong lúc ghi.
- Người lấy đọc to từng món, người ghi viết vào giấy nháp: tên món, lượng ước chừng, ngày nếu có.
- Gặp túi không biết là gì thì mở hé xem, rồi dán ngay một dải băng dính ghi tên.
- Túi cháy lạnh trắng xoá, đồ đã rã rồi đông lại thành cục, đồ không ai nhớ từ năm nào thì gom ra một chỗ để quyết bỏ hay nấu ngay.
- Xếp lại vào tủ theo nhóm, nhóm nào chung một khay hoặc một ngăn.
- Chép giấy nháp sang tờ danh sách sạch theo đúng thứ tự nhóm trong tủ, dán lên cửa.
Cả buổi làm trong khoảng ba mươi đến bốn mươi phút cho một tủ đông vừa. Đừng cố lau rửa toàn bộ tủ trong cùng buổi nếu không cần, kẻo đồ để ngoài quá lâu. Lau một lượt chỗ bẩn rõ là đủ, xả đá kỹ để dịp khác.
Mẫu tờ danh sách dán cửa tủ
Tờ danh sách chia theo nhóm, mỗi nhóm một khung, mỗi món một dòng. Cột cuối là các vạch gạch dần mỗi khi lấy ra một phần. Ví dụ tờ danh sách của nhà chị Mai sau buổi kiểm kê:
| Nhóm và chỗ | Món | Lượng | Ngày cất | Gạch khi lấy |
|---|---|---|---|---|
| Khay 1 – thịt | Thịt heo nạc chia túi | 4 túi | 02/11 | / / |
| Khay 1 – thịt | Sườn non | 2 túi | 28/10 | / |
| Khay 2 – hải sản | Mực ống làm sạch | 3 túi | 20/10 | |
| Khay 2 – hải sản | Tôm bóc vỏ | 1 hộp | chưa rõ | ăn trước |
| Ngăn dưới – nấu sẵn | Nước dùng xương | 3 hộp | 05/11 | / |
| Ngăn dưới – nấu sẵn | Chả lá lốt gói sẵn | 2 hộp | 30/10 | |
| Cửa ngăn – lặt vặt | Ớt, sả băm, gừng | mỗi thứ 1 hũ | — |
Mỗi vạch gạch là một túi hay một hộp đã lấy ra. Khi số vạch bằng số lượng thì gạch ngang cả dòng. Dòng "chưa rõ" thì ghi luôn chữ "ăn trước" để người lên thực đơn để ý. Viết tay bằng bút chì hoặc bút bi, chừa dòng trống cuối mỗi nhóm để thêm đồ mới. Khi tờ giấy gạch xoá nhiều quá, chép lại một tờ mới, việc chép lại cũng chính là một lần kiểm kê nhanh.
Xếp ngăn đá để tờ danh sách khớp với thực tế
Mỗi nhóm một khay hoặc một rổ. Rổ nhựa có lỗ đặt vừa ngăn đá giúp nhấc cả nhóm lên mà không phải bới. Tủ đông nằm thì càng cần rổ, vì không có rổ thì đồ dưới đáy coi như mất.
Túi dàn phẳng, xếp đứng như xếp sách. Túi thịt hay cá cấp đông dàn mỏng rồi xếp đứng thành hàng, mặt ghi ngày quay lên trên. Người đứng nhìn từ trên xuống thấy hết, không phải nhấc túi nào.
Thứ tự trong tủ giống thứ tự trên giấy. Nếu tờ danh sách ghi thịt trước, hải sản sau, đồ nấu sẵn cuối, thì trong tủ cũng xếp đúng theo trình tự đó từ trên xuống hoặc từ trái sang. Người đọc giấy nhìn vào tủ biết ngay chỗ tìm.
Chừa một chỗ trống cho đồ mới về. Ngăn đá chật kín thì đồ mới bị nhét đại vào chỗ nào còn khe, phá vỡ thứ tự. Chừa một khoảng nhỏ ở mỗi nhóm, hoặc một rổ "mới cất, chưa xếp" để cuối tuần sắp lại.
Giữ tờ danh sách sống: luật gạch và luật ghi
Danh sách chỉ có ích khi nó đúng. Một tờ danh sách sai còn tệ hơn không có, vì người đọc tin vào nó rồi phát hiện thiếu đúng lúc đang nấu. Vì vậy cả nhà cần hai luật, không hơn: ai lấy ra thì gạch, ai cất vào thì ghi. Treo cây bút bằng một sợi dây cạnh tờ giấy để không ai có cớ quên.
Người hay quên gạch nhất thường là người lấy đồ vội lúc nấu. Có thể cho phép gạch muộn: lấy ra để trên bàn, nấu xong rồi gạch, miễn là gạch trong ngày. Còn người đi chợ thì ghi ngay lúc cất, vì để đến tối là quên lượng mua.
Mỗi tuần, người giữ tủ tuần đó đếm nhanh một nhóm bất kỳ và so với giấy. Nhóm nào lệch thì sửa giấy và nhắc nhẹ trong bữa cơm. Không cần đếm cả tủ mỗi tuần, đếm mẫu một nhóm đủ để biết tờ danh sách còn đáng tin hay không.
Khi tủ mất điện lâu hay phải rút điện để sửa, tờ danh sách còn có thêm một công dụng: nhìn vào là biết ngay món nào cần nấu trước, món nào để sang tủ hàng xóm gửi nhờ, không phải mở tủ ra lục làm hơi lạnh thoát nhanh hơn.
Tủ đông nằm và ngăn đá tủ lạnh: cách xếp khác nhau
Cùng là đồ đông lạnh nhưng hai loại tủ có hình dáng khác nên cách xếp để danh sách khớp với thực tế cũng khác. So sánh nhanh để chọn cách cho tủ nhà mình:
| Điểm | Ngăn đá tủ lạnh thường | Tủ đông nằm riêng |
|---|---|---|
| Chỗ khó thấy nhất | Góc trong cùng phía sau | Đáy tủ, dưới mọi lớp |
| Dụng cụ chia nhóm | Hộp nhựa chữ nhật mở nắp, kéo ra như ngăn kéo | Rổ có quai xếp chồng hai tầng, nhấc rổ trên ra là thấy rổ dưới |
| Món nên để ở chỗ khó thấy | Đá viên, túi giữ lạnh | Đồ trữ dài: nước dùng, đồ biếu chia sẵn để dành |
| Món nên để ở chỗ dễ thấy | Thịt cá ăn trong tuần | Rổ trên cùng: đồ sắp nấu trong tuần |
| Cách ghi trên danh sách | Theo ngăn: ngăn trên, ngăn dưới, cửa | Theo rổ: rổ đỏ, rổ xanh hoặc rổ 1, rổ 2 dán số trên quai |
Với tủ đông nằm, đánh số các rổ bằng băng dính dán ở quai, rồi trên tờ danh sách cũng ghi đúng số rổ. Người lấy chỉ việc đọc dòng "tôm bóc vỏ – rổ 3" là nhấc đúng rổ, không phải bới cả tủ. Cách này đặc biệt có ích cho người ít khi mở tủ đông như người giúp việc theo giờ hay họ hàng đến ở vài hôm, vì họ không cần biết thói quen xếp đồ của nhà.
Dùng danh sách để ăn cạn ngăn đá trong ba tuần
Khi đã biết trong tủ có gì, nhà chị Mai làm một đợt "ăn cạn": ba tuần liền, mỗi tuần lên thực đơn dựa trên ngăn đá trước rồi mới tính đi chợ. Kế hoạch mẫu:
| Tuần | Ưu tiên lấy ra | Cách nấu gợi ý | Chỉ mua thêm |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Các dòng ghi "chưa rõ" và đồ cất lâu nhất | Món nấu kỹ: kho, hầm, nấu canh | Rau, gia vị tươi |
| Tuần 2 | Hải sản và đồ nấu sẵn | Xào, nấu lẩu nhỏ cuối tuần | Rau, đậu phụ, trứng |
| Tuần 3 | Thịt chia túi còn lại | Món thường ngày | Rau và những gì sắp hết trong kho khô |
Sau ba tuần, ngăn đá vơi khoảng một nửa, đồ trong đó đều có tên có ngày, và việc đi chợ trở lại bình thường. Câu cả nhà nên hỏi nhau khi kết thúc đợt: "Món nào mình cứ trữ mãi mà không nấu?" Thứ đó lần sau đừng mua nhiều để cấp đông nữa.
Chỗ hay sai và những thứ không cần làm
Vài điều nhà nào làm lần đầu cũng dễ vấp:
- Lập danh sách trên điện thoại của một người: chỉ người đó xem được, người khác đứng trước tủ vẫn mù. Tờ giấy dán cửa tủ ai cũng đọc được.
- Ghi quá chi tiết cân nặng từng túi: không cần, ghi số túi và ước chừng đủ mấy bữa là đủ.
- Kiểm kê lại cả tủ mỗi tháng: không cần nếu luật gạch và ghi được giữ, đếm mẫu một nhóm mỗi tuần là đủ.
- Mua thêm tủ đông vì tủ chật: hãy ăn cạn một đợt trước, thường sẽ thấy tủ đang có là thừa chỗ.
- Giữ đồ cháy lạnh nặng vì tiếc: nấu lên cũng khô và nhạt, ăn không ai thích rồi vẫn bỏ.
Tự kiểm sau một tháng: mở tủ, chọn ngẫu nhiên ba dòng trên giấy và tìm đúng món đó trong tủ. Tìm được cả ba trong chưa tới một phút là hệ thống đang chạy tốt.
Câu hỏi thường gặp
Tủ lạnh thường có ngăn đá nhỏ thì có cần danh sách không?
Ngăn đá nhỏ ít đồ thì danh sách ngắn, chỉ vài dòng, nhưng vẫn có ích nếu nhà nhiều người cùng cất. Có thể ghi gọn trên một mảnh giấy nhỏ dán cạnh tay nắm. Với ngăn đá chỉ chứa đá viên và vài túi thịt thì không cần, nhìn là thấy.
Có nên rút điện tủ để xả đá trong buổi kiểm kê không?
Chỉ nên làm khi tủ đóng tuyết dày và nhà có đủ thùng giữ lạnh để chứa hết đồ. Nếu không, tách hai việc ra: kiểm kê nhanh với tủ vẫn chạy, xả đá vào dịp ngăn đá đã vơi sau đợt ăn cạn, lúc đó ít đồ phải chuyển ra ngoài hơn.
Đồ không nhớ ngày cất thì nên bỏ hay nấu?
Nếu đồ đông cứng, không có vệt rã đông rồi đông lại, mùi và màu bình thường khi rã thì có thể nấu chín kỹ và ăn trước trong tuần. Nếu túi đóng tuyết dày, thịt khô trắng, hay có dấu từng rã thành nước rồi đông lại thì bỏ là an toàn hơn.
Danh sách bị ướt hay mờ thì làm sao?
Dán tờ danh sách vào túi nhựa trong bấm kín miệng hoặc bọc một lớp băng dính trong, rồi viết lên bằng bút dầu. Cũng có thể dán ở thành tủ bên cạnh thay vì ngay cửa, chỗ ít bị hơi lạnh đọng nước mỗi lần mở tủ.
Nhà có người hay mua đồ đông lạnh về trữ thì nói sao cho khéo?
Đưa tờ danh sách cho người đó xem trước khi đi chợ, và hỏi cùng nhau xem món nào trong tủ nên nấu trước. Khi tự mắt thấy trong tủ còn ba túi mực, người mua thường tự dừng. Câu hỏi nhẹ nhàng hiệu quả hơn lời trách mua nhiều.