Người chưa từng ghi sổ chi tiêu nên bắt đầu bằng hai tuần chỉ làm đúng một việc: ghi lại mọi khoản tiền ra khỏi nhà, không chia mục, không đặt hạn mức, không phán xét. Sang tuần thứ hai mới gom các dòng thành vài nhóm, và đến ngày thứ mười bốn thì ngồi lại xem cách ghi nào hợp với nhà mình.
Lý do rất đơn giản: phần lớn người bỏ sổ không phải vì lười, mà vì ngay ngày đầu đã đòi sổ làm quá nhiều việc cùng lúc. Họ kẻ mười cột, lập hạn mức cho từng khoản, rồi đến ngày thứ năm quên ghi một bữa sáng là thấy cả cuốn sổ hỏng. Kế hoạch dưới đây chia việc ra từng chặng nhỏ, có bảng làm theo được và những thứ cố ý để dành cho sau.
Vì sao người mới ghi sổ hay bỏ ngang sau một tuần
Hãy nhìn trường hợp giả định của chị Hạnh ở Thái Nguyên. Chị mua một cuốn sổ đẹp, kẻ sẵn các cột ăn uống, xăng xe, học hành, hiếu hỉ, mua sắm, và đặt luôn mức trần cho từng cột. Ba ngày đầu chị ghi rất đều. Ngày thứ tư cả nhà về quê ăn giỗ, chị không mang sổ theo. Ngày thứ sáu chị mở sổ, thấy hai ngày trống và vài khoản không biết xếp vào cột nào, thế là gấp sổ lại và tự nhủ tháng sau làm lại cho đàng hoàng. Tháng sau không bao giờ đến.
Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều nhà vì ba lý do. Thứ nhất, người mới coi cuốn sổ như bài kiểm tra: thiếu một dòng là thấy mình trượt. Thứ hai, chia mục quá sớm khiến mỗi lần ghi phải suy nghĩ, mà việc cần suy nghĩ thì dễ bị hoãn. Thứ ba, đặt hạn mức khi chưa biết nhà mình thật sự tiêu bao nhiêu thì hạn mức chỉ là con số đoán, vượt vài ngày là nản. Hai tuần đầu vì thế chỉ có một mục tiêu: tạo nếp mở sổ. Đúng hay đủ đến từng đồng chưa quan trọng bằng việc ngày nào sổ cũng được mở ra.
Chuẩn bị gì trước ngày đầu tiên
Đồ nghề càng ít càng tốt. Thứ cần có là thứ làm việc ghi trở nên dễ, chứ không phải thứ làm cuốn sổ trông chỉn chu:
- Một cuốn sổ mỏng, khổ vừa tay. Sổ dày và đắt khiến người ta ngại viết xấu, ngại gạch xoá. Sổ học trò loại thường là đủ.
- Một cây bút buộc vào sổ. Nghe buồn cười nhưng mất bút là lý do số một khiến tối hôm đó không ghi.
- Một chỗ để sổ cố định. Cạnh chỗ để chìa khoá, trên nóc tủ lạnh, trong ngăn bàn ăn. Chỗ nào cả nhà đi qua mỗi tối là chỗ tốt.
- Một giờ ghi gắn với việc đã có sẵn. Sau khi rửa bát, trước khi tắt đèn phòng khách, lúc sạc điện thoại. Gắn vào thói quen cũ thì không phải nhớ.
- Một ghi chú trên điện thoại cho lúc ra ngoài. Chỉ để ghi vội khoản lớn khi không có sổ bên cạnh, tối về chép lại.
Không cần mua thêm bìa kẹp, bút nhiều màu hay hộp đựng hoá đơn trong hai tuần này. Nếu đến ngày mười bốn mà vẫn ghi đều, lúc đó mới đáng sắm thêm thứ gì.
Kế hoạch 14 ngày: mỗi chặng làm đúng một việc
Bảng dưới đây là lộ trình chị Hạnh dùng ở lần thử thứ hai, lần này chị đi hết hai tuần. Cột cuối quan trọng không kém: những việc cố ý chưa làm.
| Ngày | Việc cần làm | Cố ý chưa làm |
|---|---|---|
| 1 đến 3 | Mỗi tối ghi mọi khoản tiền đã ra: ngày, món gì, bao nhiêu. Nhớ được bao nhiêu ghi bấy nhiêu. | Chưa chia mục, chưa cộng tổng |
| 4 đến 7 | Ghi như trên, thêm một chữ cái đầu dòng cho người chi (A là anh, E là em, M là mẹ). | Chưa đặt hạn mức, chưa so với ai |
| 8 | Cộng tổng tuần đầu. Đánh dấu bằng bút chì những dòng nhớ không chắc. | Chưa kết luận tiêu nhiều hay ít |
| 9 đến 12 | Ghi tiếp. Mỗi tối thử đặt một chữ tắt nhóm bên lề: C là chợ, X là xe, N là nhà. | Chưa ép mọi dòng phải có nhóm |
| 13 | Đếm xem nhóm nào xuất hiện nhiều nhất, dòng nào không biết xếp đâu. | Chưa sửa lại các trang cũ |
| 14 | Ngồi lại với người cùng lo tiền trong nhà, trả lời ba câu hỏi tự kiểm ở mục cuối. | Chưa lập ngân sách tháng |
Ngày thứ tám là ngày dễ bỏ nhất vì lần đầu nhìn thấy con số tổng. Thấy nhiều hơn mình nghĩ là chuyện của hầu hết mọi nhà, không phải dấu hiệu nhà mình có vấn đề. Con số tuần đầu luôn thiếu vài khoản vì mới tập nhớ, nên chỉ nên xem nó như bản phác.
Một dòng sổ cần mấy cột là đủ
Ngày. Ghi một lần ở đầu mỗi nhóm dòng trong ngày, không cần lặp lại ở từng dòng. Ngày nào không tiêu gì thì vẫn ghi ngày và một gạch ngang, để sau này biết ngày đó trống thật chứ không phải quên.
Món gì. Viết ngắn theo cách người nhà hiểu: "rau thịt chợ sáng", "đổ xăng xe máy anh", "sữa cho bà". Đừng viết tắt kiểu chỉ mình đọc được, vì về sau người khác cũng có lúc cần xem sổ.
Bao nhiêu. Ghi số tròn đến hàng nghìn là đủ. Ví dụ khoản ba mươi tám nghìn năm trăm thì ghi 38 hoặc 39, miễn là cả cuốn sổ ghi cùng một kiểu.
Người chi. Thêm từ ngày thứ tư. Cột này không để truy ai tiêu nhiều, mà để khi cộng tiền cuối tuần còn biết khoản nào đi từ túi ai, tránh ghi trùng một khoản hai lần.
Cột để trống. Nên chừa một cột hẹp bên phải, chưa dùng tới. Tuần thứ hai chữ tắt nhóm sẽ ghi vào đây, nên không phải kẻ lại trang.
Những ngày lệch nếp: về quê, đi xa, nhà có đám
Hai tuần đầu thế nào cũng có ít nhất một ngày lệch nếp, và đó là ngày dễ làm đứt mạch nhất. Cách chuẩn bị là quyết từ trước: ngày lệch nếp chỉ cần ghi tổng, không cần ghi từng món. Ví dụ cả nhà về quê ăn giỗ, tối về chỉ ghi một dòng kiểu "về quê, xăng và quà, ước 600" (số ví dụ, tính theo nghìn đồng như cả cuốn sổ). Chi tiết không còn nhớ thì thôi.
Nếu đi xa nhiều ngày, mang theo một tờ giấy gấp tư nhét trong ví thay vì cả cuốn sổ. Mỗi tối trên đường ghi vài dòng vào tờ giấy, về nhà kẹp tờ đó vào sổ là xong. Ngày nhà có đám, có khách đông, người giữ sổ thường bận nhất nhà, nên giao việc nhớ khoản chi cho một người khác trong ngày đó, hôm sau người kia kể lại để ghi.
Điều quan trọng là ngày lệch nếp vẫn có một dòng trong sổ. Một dòng ước chừng giữ được mạch ghi, còn một trang trống thường là điểm bắt đầu của việc bỏ hẳn.
Báo cho người trong nhà mà không biến cuốn sổ thành chuyện kiểm soát
Một cuốn sổ chi tiêu ghi khoản của cả nhà thì sớm muộn người khác cũng thấy tên mình trên đó. Nếu không nói trước, người kia dễ nghĩ mình đang bị theo dõi. Cách nói dễ nghe là nói về mục đích, không nói về lỗi: "Em muốn thử ghi hai tuần để xem nhà mình tiêu vào đâu, không phải để soát ai cả. Anh có khoản nào thì tối nói em một câu là được."
Với nhà có ông bà ở cùng, lời mời nên nhẹ hơn nữa: không hỏi ông bà tiêu gì từ lương hưu riêng, chỉ ghi khoản nào lấy từ tiền chung. Với anh chị em ở chung, hãy thống nhất trước sổ chỉ ghi phần chi chung như tiền chợ, điện nước, đồ dùng trong nhà, còn tiền riêng ai nấy giữ.
Trong hai tuần đầu, người ghi sổ cũng nên tự giữ một nguyên tắc: không đem sổ ra làm bằng chứng trong lúc cãi nhau. Chỉ một lần câu "trong sổ ghi anh tiêu cái này" bật ra giữa bữa cơm là người kia sẽ thôi khai khoản của mình, và cuốn sổ mất giá trị.
Những việc chưa cần làm trong hai tuần đầu
Danh sách này dài hơn người ta nghĩ, và mỗi mục đều là cái bẫy từng làm nhiều người bỏ cuộc:
- Chưa cần đối chiếu từng đồng với số dư tài khoản. Lệch vài chục nghìn trong tuần đầu là bình thường.
- Chưa cần ghi bù những ngày đã lỡ. Ngày nào trống thì để trống, ghi tiếp từ hôm nay.
- Chưa cần lập mức trần cho tiền chợ hay tiền xăng. Mức trần chỉ có nghĩa khi đã có ít nhất một tháng số liệu thật.
- Chưa cần ghi khoản thu. Ghi chi trước đã, vì phần chi mới là phần hay bị quên.
- Chưa cần so với nhà hàng xóm hay con số trên mạng. Mỗi nhà một nếp, một số miệng ăn, một quãng đường đi làm.
- Chưa cần rủ cả nhà cùng ghi. Một người giữ sổ, những người khác chỉ báo lại khoản lớn là đủ cho giai đoạn này.
Để dành các việc này cho tháng thứ hai không có nghĩa là bỏ qua chúng. Chỉ là chúng cần nền móng, và nền móng là thói quen mở sổ mỗi tối.
Ngày thứ 14: tự kiểm bằng ba câu hỏi
Tối ngày thứ mười bốn, dành chừng hai mươi phút ngồi với người cùng lo tiền trong nhà và trả lời lần lượt:
- Mình đã mở sổ bao nhiêu tối trên mười bốn tối? Từ mười tối trở lên là nếp đã bắt đầu thành. Dưới bảy tối thì giờ ghi hoặc chỗ để sổ chưa hợp, nên đổi trước khi làm gì khác.
- Khoản nào mình hay quên nhất? Thường là tiền mặt lẻ, tiền gửi xe, đồ ăn vặt, khoản chuyển cho người thân. Biết khoản hay quên thì tháng sau đặt một chỗ nhắc riêng cho nó.
- Có dòng nào khiến cả hai bất ngờ không? Không cần sửa ngay. Chỉ ghi lại ở trang cuối sổ để tháng sau theo dõi tiếp.
Trả lời xong ba câu, bạn đã có đủ thông tin để bước sang tháng đầu ghi đầy đủ: chia mục cho đàng hoàng, thêm cột thu nếu cần, và chọn ngày chốt sổ. Nếu câu trả lời đầu tiên là dưới bảy tối, đừng ngại làm lại thêm hai tuần nữa với giờ ghi khác. Hai lần thử chưa phải là thất bại.
Câu hỏi thường gặp
Bắt đầu ghi sổ chi tiêu vào ngày nào trong tháng thì tốt?
Ngày nào cũng được, kể cả giữa tháng. Đợi đến mùng một mới bắt đầu thường khiến người ta lùi mãi. Hai tuần đầu là để tập nếp, không cần khớp với kỳ lương hay kỳ đóng tiền của nhà mình.
Quên ghi mất một ngày thì có phải bắt đầu lại từ đầu không?
Không cần. Để trống ngày đó, đánh dấu một chữ q nhỏ bên lề để biết là quên, rồi ghi tiếp từ hôm nay. Kế hoạch mười bốn ngày tính số tối mở sổ, không đòi liền mạch tuyệt đối.
Ghi sổ chi tiêu có cần ghi cả khoản trả qua thẻ hay chuyển khoản không?
Có, ghi hết mọi khoản tiền ra khỏi nhà dù trả bằng hình thức nào. Khoản chuyển khoản tuy có lịch sử để tra lại, nhưng ghi vào sổ thì mới thấy được bức tranh chung cùng với tiền mặt.
Người chưa từng ghi sổ có nên ghi cả khoản thu ngay từ đầu không?
Hai tuần đầu chưa cần. Khoản thu của đa số gia đình ít dòng và dễ nhớ, còn khoản chi thì vụn và hay sót. Khi đã ghi chi đều tay, việc thêm vài dòng thu mỗi tháng rất nhẹ nhàng.
Nếu sau 14 ngày vẫn không ghi đều được thì nên làm gì?
Đổi một thứ rồi thử lại: giờ ghi, chỗ để sổ, hoặc người ghi. Nhiều nhà ghi đều hơn khi chuyển sang người về nhà muộn hơn, vì người đó ghi xong là đi ngủ, không bị việc khác chen ngang.