Quỹ dự phòng của nhà chỉ còn nguyên khi cần nếu cả nhà viết trước ba điều: việc nào được tính là gấp, ai được quyết rút, và rút xong thì nạp lại theo kế hoạch nào. Quỹ hiếm khi cạn vì một lần rút lớn; nó cạn vì nhiều lần rút "tạm", "mai trả", mà không ai ghi.
Bài này không bàn để dành bao nhiêu hay để ở đâu, vì mỗi nhà một hoàn cảnh và chuyện đó cần người hiểu tài chính nhà bạn. Ở đây là phần luật dùng quỹ: ba câu hỏi lọc việc gấp, bảng tình huống thường gặp, cách rút cho rõ ràng giữa vợ chồng hay giữa những người cùng góp, và cách nạp lại mà không làm cả nhà thắt lưng buộc bụng.
Vì sao quỹ dự phòng hay mòn dần mà không ai để ý
Kịch bản quen thuộc: quỹ đã có một khoản kha khá. Tháng ba rút một ít mua quà cưới đứa em họ vì tháng đó kẹt. Tháng sáu rút trả học thêm hè cho con vì lương về chậm. Tháng chín rút sửa xe. Lần nào cũng định tháng sau bù. Đến tháng mười hai, mẹ phải nằm viện, mở quỹ ra mới thấy còn chưa tới một nửa.
Không lần rút nào là sai hẳn. Vấn đề là mỗi lần đều được quyết trong lúc kẹt, bởi một người, và không ghi lại. Người quyết nghĩ đó là việc gấp, người kia không biết. Ý định "bù sau" không có ngày, không có số, nên không xảy ra.
Muốn quỹ giữ được, cần chuyển quyết định từ lúc kẹt sang lúc bình thường: viết luật trước, khi chưa ai cần tiền. Luật viết lúc thong thả thường công bằng hơn và cũng dễ giữ hơn, vì ai cũng đã đồng ý khi không có lợi ích riêng nào trong đó.
Ba câu hỏi lọc việc gấp
Việc này có bất ngờ không? Học phí, tiền nhà, quà Tết đều biết trước; chúng thuộc kế hoạch chi tháng hoặc quỹ khác, không phải dự phòng. Bất ngờ là ốm, tai nạn, mất việc, đồ thiết yếu hỏng hẳn ngoài dự kiến.
Việc này có cần tiền ngay không? Có những việc bất ngờ nhưng chờ được: một lời mời đi đám cưới xa, một món đồ hỏng mà vẫn xoay được vài tuần. Việc chờ được thì để dành dần, không rút quỹ.
Có cách khác ngoài rút quỹ không? Cắt bớt một khoản tháng này, lùi một kế hoạch, dùng quỹ sửa nhà nếu là đồ hỏng. Chỉ khi không còn cách nào hợp lý mới mở quỹ dự phòng.
Đủ cả ba thì rút, không cần tự trách. Quỹ lập ra để dùng vào đúng lúc như vậy. Nhiều người giữ quỹ kỹ đến mức đến lúc cần cũng không dám rút, rồi đi vay. Đó là một kiểu sai khác, cũng tốn kém không kém.
Thiếu một trong ba thì không rút. Viết câu này to ở đầu trang luật. Khi đang kẹt, người ta dễ thuyết phục mình rằng việc nào cũng gấp; câu viết sẵn giúp dừng lại một nhịp.
Bảng tình huống: rút hay không
Chép bảng này vào trang luật của nhà, thêm dòng riêng của nhà mình. Bảng không thay được bàn bạc, nhưng giải quyết được phần lớn các lần lăn tăn.
| Tình huống | Rút quỹ dự phòng? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người trong nhà ốm phải nhập viện | Rút | Ghi đợt riêng, giữ giấy viện |
| Người có thu nhập chính mất việc | Rút dần theo tháng | Rút đủ chi phí thiết yếu từng tháng, không rút một lần |
| Xe dùng đi làm hỏng nặng | Rút nếu không có cách đi làm khác | Nếu có quỹ sửa xe riêng thì dùng quỹ đó trước |
| Máy giặt, bình nóng lạnh hỏng | Không, dùng quỹ sửa nhà | Chỉ rút dự phòng khi quỹ sửa nhà không đủ |
| Đám cưới, đám giỗ, quà Tết | Không | Thuộc kế hoạch chi hoặc quỹ hiếu hỉ |
| Đồ đang giảm giá mạnh | Không | Không bất ngờ theo nghĩa cần |
| Người thân ruột thịt gặp nạn cần giúp gấp | Bàn nhanh giữa người góp quỹ | Đặt trước mức tối đa giúp mà không phải họp |
| Lương về chậm vài ngày | Không rút, xoay trong tháng | Nếu lặp lại, xem lại ngày đóng các khoản |
Dòng giúp người thân là dòng khó nhất. Viết trước một mức tối đa mà một người được tự quyết, quá mức đó phải hỏi người cùng góp. Có mức trước, người giúp không bị trách, người không đồng ý cũng không phải bị đặt trước sự đã rồi.
Ai được rút và rút thế nào cho rõ
Quỹ dự phòng của vợ chồng hay của nhiều người cùng góp đều nên có thủ tục rút đơn giản. Không phải để làm khó nhau, mà để mọi lần rút đều có dấu vết:
- Mỗi người góp đều được rút khi việc đủ ba câu hỏi lọc. Không cần xin phép, nhưng phải báo trong ngày bằng một tin nhắn: rút bao nhiêu, vì việc gì.
- Khoản trên mức tự quyết đã thống nhất thì phải có người thứ hai đồng ý trước, trừ trường hợp cấp cứu không liên lạc được.
- Người rút ghi một dòng vào sổ quỹ ngay khi có thể: ngày, số tiền, việc, tên người rút.
- Nếu rút cho một việc kéo dài như nằm viện, mở một trang riêng cho đợt đó, cập nhật mỗi vài ngày.
- Khi việc xong, ghi tổng đã rút và lý do đóng đợt. Phần chưa dùng hết trả lại quỹ ngay, không giữ lại "phòng khi".
Thủ tục năm bước nghe có vẻ nhiều nhưng thực tế mỗi lần rút chỉ mất vài phút. Đổi lại, sau một năm nhìn sổ, cả nhà thấy rõ quỹ đã cứu nhà mình những lần nào.
Khi mất thu nhập: rút theo tháng, không rút một lần
Mất việc hay mất một nguồn thu là tình huống quỹ dự phòng được lập ra để đỡ, nhưng cũng là lúc quỹ dễ cạn nhanh nhất. Phản xạ thường thấy là rút một khoản lớn ra để "đỡ lo", rồi khoản đó tan vào chi tiêu như tiền lương bình thường.
Cách giữ được lâu hơn là rút theo tháng. Đầu mỗi tháng, cả nhà liệt kê các khoản thật sự thiết yếu: ăn, ở, điện nước, đi lại để tìm việc, thuốc. Tổng các khoản đó trừ đi phần thu nhập còn lại là số rút tháng đó. Những khoản không thiết yếu tạm dừng, ghi tên vào một danh sách để khi có lại thu nhập thì mở lại từng khoản.
Rút theo tháng có thêm một lợi ích: mỗi tháng nhà nhìn được quỹ còn đủ bao nhiêu tháng nữa. Con số đó giúp người đang tìm việc biết mình có bao nhiêu thời gian, và giúp cả nhà quyết sớm nếu cần thu gọn thêm, thay vì phát hiện quỹ hết vào một ngày bất ngờ.
Trong thời gian này, người còn thu nhập và người mất thu nhập nên nói với nhau thường hơn bình thường, ngắn thôi, mỗi tuần một lần. Người mất việc thường tự ép mình chi ít đến mức khổ, người còn đi làm thì không dám hỏi. Một cuộc nói chuyện đều đặn giữ cho cả hai không phải đoán.
Nạp lại sau khi rút: có kế hoạch, có ngày
Rút xong mà không nạp lại thì quỹ dự phòng chỉ dùng được một lần. Kế hoạch nạp lại nên được viết ngay khi việc gấp đã qua, không đợi khi nào dư. Nó gồm hai con số: mỗi tháng nạp bao nhiêu, và đến tháng nào thì quỹ về lại mức cũ.
Nguồn nạp thường đến từ ba chỗ. Một là tạm giảm khoản để dành cho mục tiêu chưa gấp, như quỹ đi chơi hay quỹ mua sắm lớn. Hai là cắt bớt vài khoản chi tháng trong một thời gian ngắn mà cả nhà đồng ý. Ba là khoản thu thêm bất thường như thưởng, tiền làm thêm. Không nên lấy từ tiền chợ, vì cắt tiền ăn của cả nhà để bù quỹ thường không giữ được lâu.
Khi nạp lại, ghi mỗi lần nạp như một dòng tiền vào, kèm chữ "nạp lại đợt" và tên việc đã rút. Cuối kỳ nạp, đánh dấu đợt đó đã đóng. Một trang sổ có cả rút và nạp của cùng một đợt là cách dễ nhất để cả nhà thấy quỹ đã trở lại.
Ví dụ: nhà anh Lộc ở Đồng Nai
Anh Lộc làm kỹ thuật ở nhà máy, vợ anh làm kế toán cho một cửa hàng, hai con đang học. Quỹ dự phòng nhà anh để ở một tài khoản riêng, cả hai cùng góp. Năm ngoái quỹ hụt gần một nửa mà không có biến cố lớn nào, toàn những lần rút nhỏ, mỗi người vài lần, ai cũng nghĩ lần của mình là gấp.
Đầu năm nay hai vợ chồng ngồi viết luật, dùng ba câu hỏi lọc và bảng tình huống như trên, chốt mức tự quyết của mỗi người là một khoản nhỏ, trên mức đó phải nhắn hỏi người kia. Tháng tư, mẹ vợ anh ngã phải nằm viện. Chị rút ngay, nhắn anh trong ngày, mở trang riêng. Không ai phải bàn có nên rút không.
Xong đợt viện, họ viết kế hoạch nạp lại trong tám tháng, lấy từ quỹ đi chơi hè và tiền làm thêm cuối tuần của anh. Đến tháng mười hai quỹ về đủ. Anh Lộc nói điều anh thấy rõ nhất là cả năm không có lần rút "tạm" nào, vì mỗi lần định rút đều phải qua ba câu hỏi và tự thấy không đủ.
Viết luật lên một tờ và tự kiểm mỗi năm
Tờ luật quỹ dự phòng của nhà gồm sáu dòng, dán ở trang đầu sổ quỹ:
- Ba câu hỏi lọc việc gấp, chép nguyên văn.
- Mức một người được tự rút, không cần hỏi trước, chỉ cần báo trong ngày.
- Mức tối đa giúp người thân mà không phải họp.
- Những việc chắc chắn không rút: lễ tết, hiếu hỉ, đồ giảm giá, chi tiêu tháng thiếu.
- Quy định nạp lại: viết kế hoạch trong vòng một tuần sau khi việc gấp qua.
- Ngày xem lại luật trong năm, thường là đầu năm.
Tờ luật không cần đẹp, chỉ cần cả nhà đều đã đọc và đồng ý. Ký tắt hai chữ cái đầu tên của từng người góp ở cuối tờ; chữ ký nhỏ đó làm cho luật thành chuyện chung chứ không phải quy định của một người.
Mỗi năm một lần, đọc lại sổ quỹ và trả lời ba câu: năm qua rút mấy lần, mấy lần đúng luật, mấy lần lẽ ra không rút. Nếu có lần lẽ ra không rút, thêm tình huống đó vào bảng. Luật tốt là luật lớn lên theo chính những lần nhà mình suýt làm sai.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ dự phòng có nên cho người thân vay không?
Nên coi đó là việc phải bàn giữa những người cùng góp, không để một người tự quyết. Nếu đồng ý, ghi rõ là cho vay hay cho luôn, và đưa khoản đó vào kế hoạch nạp lại quỹ như mọi lần rút khác.
Một người rút quỹ mà không báo thì xử lý thế nào?
Ghi khoản đó vào sổ trước, bàn sau khi cả hai đã bình tĩnh. Câu hỏi nên là khoản đó có qua được ba câu hỏi lọc không và lần sau báo bằng cách nào, chứ không phải đòi người rút tự bù ngay.
Quỹ dự phòng đã đủ mức mong muốn thì có cần góp tiếp không?
Khi quỹ đã đủ mức cả nhà đặt ra, có thể dừng góp và chuyển khoản tháng sang mục tiêu khác. Chỉ góp lại khi rút hoặc khi hoàn cảnh nhà đổi, như có thêm con hay một người nghỉ việc.
Có nên rút quỹ dự phòng để trả trước một khoản nợ không?
Trả trước nợ là việc biết trước, không bất ngờ, nên không qua được câu hỏi lọc đầu tiên. Nếu muốn trả sớm, nên để dành riêng cho việc đó. Rút quỹ dự phòng để trả nợ có thể khiến nhà không còn gì lúc có chuyện thật.
Chỉ một người trong nhà đi làm thì luật rút có khác không?
Luật vẫn như vậy, nhưng người không đi làm vẫn cần được quyền rút khi có việc gấp, nhất là khi người đi làm ở xa. Quyền rút đi theo việc gấp chứ không theo ai góp tiền.
Rút quỹ cho việc gấp xong mà không nạp lại được thì sao?
Viết kế hoạch nạp lại với mức nhỏ hơn và thời gian dài hơn, miễn là có. Nạp chậm vẫn hơn để quỹ trống. Nếu thu nhập nhà đang giảm hẳn, hãy coi đó là lúc xem lại toàn bộ chi tiêu chứ không chỉ quỹ.