Cách theo dõi hoá đơn điện nước đơn giản nhất là mỗi tháng ghi năm con số vào một trang sổ: ngày đầu và cuối kỳ, lượng dùng (số điện, số khối nước), số tiền và số người ở trong nhà. Khi so, nhìn lượng dùng chia theo ngày, và đặt cạnh cùng kỳ năm trước chứ không chỉ tháng liền trước.
Làm như vậy vài tháng, nhà bạn sẽ có một "mức bình thường" của riêng mình. Từ đó, tháng nào lệch khỏi mức ấy bạn thấy ngay khi cầm hoá đơn, trước khi trả tiền, thay vì đến lúc cộng dồn ba bốn tháng mới thấy. Bài này hướng dẫn cách ghi, cách so, và ba bước kiểm khi thấy số lạ.
Một trang sổ ghi những gì
Kẻ một trang cho điện, một trang cho nước, mỗi tháng một dòng. Số liệu trong bảng dưới chỉ là ví dụ minh hoạ cách ghi, không phải mức chuẩn của gia đình nào.
| Kỳ (ví dụ) | Số ngày trong kỳ | Lượng dùng | Dùng mỗi ngày | Số người ở | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Tháng 4 | 30 | 300 số | 10 | 4 | Bình thường |
| Tháng 5 | 31 | 403 số | 13 | 4 | Bắt đầu bật điều hoà buổi tối |
| Tháng 6 | 30 | 420 số | 14 | 5 | Bà lên ở cùng hai tuần |
| Tháng 7 | 31 | 434 số | 14 | 4 | Con nghỉ hè ở nhà cả ngày |
Cột số tiền cố ý không đứng đầu. Bạn vẫn có thể thêm nó ở cuối dòng để tiện đối chiếu với sổ chi tiêu, nhưng khi so giữa các tháng hãy nhìn cột "dùng mỗi ngày". Số tiền có thể thay đổi vì những lý do ngoài nhà bạn, còn lượng dùng mỗi ngày chỉ phản ánh chuyện xảy ra trong nhà.
Cột ghi chú là cột quý nhất sau một năm. Đến khi nhìn lại, con số tháng Sáu cao chẳng có ý nghĩa gì nếu không biết tháng đó bà lên ở cùng.
Vì sao so lượng dùng, và vì sao chia theo ngày
Hai hoá đơn liền nhau có thể chênh nhau đáng kể mà nhà bạn không dùng thêm chút nào. Lý do thường gặp nhất là số ngày trong kỳ khác nhau. Kỳ ghi chỉ số không trùng tháng dương lịch; có kỳ hai mươi tám ngày, có kỳ ba mươi hai ngày, tuỳ ngày nhân viên đến ghi hoặc ngày đồng hồ tự gửi số. Bốn ngày chênh lệch đã đủ làm một hoá đơn trông "tăng vọt".
Lý do thứ hai là cách tính tiền có thể thay đổi theo những điều chỉnh chung, không liên quan đến thói quen nhà mình. Nếu chỉ so tiền, bạn sẽ đi tìm nguyên nhân trong nhà cho một thay đổi nằm ở ngoài.
Vì thế quy tắc là: lấy lượng dùng chia cho số ngày trong kỳ. Hai con số này đều in trên hoá đơn, chỉ cần một phép chia nhẩm. Con số "dùng mỗi ngày" mới là thứ đáng so.
Với tiền nước, cách nghĩ cũng vậy, kèm thêm cột số người ở. Nước gắn với người nhiều hơn điện: một người ở thêm hai tuần sẽ hiện rõ trên đồng hồ nước, trong khi với điện có khi không thấy gì.
Một điểm nhỏ nữa: nhiều nơi đã chuyển sang đồng hồ tự gửi chỉ số, kỳ hoá đơn đều đặn hơn. Nếu nhà bạn vẫn có người đến ghi tay, số ngày trong kỳ sẽ dao động nhiều hơn, và phép chia theo ngày càng cần thiết.
So với tháng trước hay cùng kỳ năm trước
Tháng liền trước tốt để bắt chuyện đột ngột. Một vòi rò, một thiết bị hỏng chạy liên tục, đồng hồ ghi nhầm: những chuyện này hiện ra như một bước nhảy so với tháng trước, trong khi các tháng xung quanh đều phẳng.
Cùng kỳ năm trước tốt để tránh lo oan theo mùa. Tháng Năm, tháng Sáu ở nhiều nơi miền Bắc và miền Trung luôn cao hơn tháng Ba vì nắng nóng. So với tháng Ba thì lần nào cũng thấy "tăng", so với tháng Năm năm ngoái mới biết có thật sự tăng không.
Năm đầu chưa có cùng kỳ. Năm đầu ghi sổ, bạn chỉ có tháng liền trước. Dùng cột ghi chú thật kỹ để năm sau có cái mà so. Từ năm thứ hai, mỗi dòng mới có hai mốc so.
Mốc so phải cùng điều kiện. Nhà vừa thêm người, vừa mua máy giặt sấy, vừa chuyển sang nấu bằng điện: các mốc cũ không còn so trực tiếp được. Ghi rõ thay đổi vào cột ghi chú và bắt đầu một "mức bình thường" mới.
Đừng đặt ngưỡng phần trăm cứng. Mỗi nhà một kiểu. Sau vài tháng, bạn sẽ tự cảm được mức chênh nào là bình thường với nhà mình; tin cảm giác đó hơn một con số đọc ở đâu đó.
Vợ chồng Tuấn và Lan ở Hà Nội: nhờ cuốn sổ mà thấy sớm
Tuấn và Lan sống trong một căn nhà nhỏ ở Hà Nội, hai người đi làm cả ngày. Lan bắt đầu ghi sổ điện nước từ đầu năm, mỗi tháng một dòng, mất chưa đến hai phút. Ba tháng đầu, lượng nước dùng mỗi ngày đều đều.
Sang tháng thứ tư, con số "dùng mỗi ngày" của nước tăng lên gần gấp rưỡi, trong khi nhà không có khách, không ai đổi thói quen. Tiền tăng không nhiều nên nếu chỉ nhìn tiền, hai người sẽ bỏ qua. Nhưng con số mỗi ngày thì lệch rõ so với ba dòng phía trên.
Tối hôm đó, Tuấn khoá hết vòi trong nhà, ra xem đồng hồ nước: kim vẫn nhích. Lần theo, anh tìm ra phao bồn cầu tầng hai không đóng kín, nước chảy rỉ liên tục vào lòng bồn, không ồn, không ai để ý. Thay phao xong, tháng sau con số trở lại như cũ.
Điều đáng nói không phải là chỗ rò, mà là thời điểm phát hiện. Không có sổ, chỗ rò kiểu này thường kéo dài nhiều tháng, đến khi một hoá đơn quý hay năm cộng lại mới khiến người ta giật mình. Lan ghi vào cột ghi chú của tháng đó hai chữ "phao bồn cầu", để năm sau nhìn lại còn hiểu vì sao có một dòng lồi lên.
Ba bước kiểm trước khi gọi hỏi đơn vị cung cấp
Khi thấy số dùng mỗi ngày lệch bất thường, đi qua ba bước theo thứ tự này. Phần lớn trường hợp sẽ có câu trả lời ngay ở bước một hoặc hai.
- Đọc lại hoá đơn. Kiểm số ngày trong kỳ, chỉ số đầu kỳ có khớp chỉ số cuối kỳ của hoá đơn trước không. Chỉ số đầu kỳ lệch là dấu hiệu ghi nhầm.
- Tự đọc đồng hồ. Ghi chỉ số hiện tại, so với chỉ số cuối kỳ trên hoá đơn. Nếu đồng hồ đang thấp hơn số trên hoá đơn, kỳ này đã bị ghi quá. Với nước, khoá hết vòi và xem đồng hồ có còn chạy không.
- Hỏi cả nhà. Có ai về ở, có thiết bị mới, có ai đổi giờ sinh hoạt, có tuần nào mất điện rồi máy bơm chạy bù không. Ghi câu trả lời vào cột ghi chú.
- Chỉ khi cả ba bước không giải thích được, mới liên hệ đơn vị cung cấp qua kênh in trên hoá đơn, nói rõ kỳ hoá đơn, chỉ số bạn tự đọc và ngày đọc.
Điện và nước có hai điểm khác nhau ở bước hai. Với nước, kim đồng hồ chạy khi mọi vòi đã khoá là dấu hiệu rò khá chắc. Với điện, tắt hết thiết bị mà đồng hồ vẫn quay thì có thể có thiết bị ngầm còn chạy hoặc rò điện; trường hợp này đừng tự mở ổ, mở tủ điện, hãy gọi thợ điện có kinh nghiệm đến kiểm tra.
Nhà thuê, đồng hồ chung, hoá đơn qua chủ nhà
Nếu bạn thuê nhà và trả điện nước qua chủ nhà, cuốn sổ vẫn dùng được, chỉ cần thêm một cột: chỉ số bạn tự đọc vào ngày chủ nhà chốt. Ghi cùng lúc với chủ nhà, mỗi bên một bản, thì cuối tháng không phải tranh luận con số nào đúng.
Trường hợp nhiều phòng dùng chung một đồng hồ rồi chia lại, bạn không kiểm được phần mình bằng đồng hồ. Khi đó, ghi lại cách chia (theo người, theo phòng, theo đồng hồ phụ) và số tiền mỗi tháng. Sau vài tháng, nếu số tiền tăng mà cách chia và số người không đổi, bạn có căn cứ để hỏi chủ nhà xem hoá đơn gốc.
Với nhà có đồng hồ phụ riêng cho từng phòng, việc tự đọc đồng hồ phụ vào cùng ngày chủ nhà chốt là đủ. Chụp ảnh đồng hồ có cả con số rõ ràng, lưu theo tháng.
Dù ở trường hợp nào, giữ giọng hỏi nhẹ nhàng: "Anh ơi, em thấy tháng này số nước phòng em cao hơn mấy tháng trước nhiều, anh cho em xem chỉ số chung với ạ." Có sổ trong tay, câu hỏi trở thành đối chiếu số liệu chứ không phải nghi ngờ.
Những thứ không cần ghi
Sổ càng gọn, càng dễ giữ được lâu. Nhiều người bỏ cuộc sau hai tháng vì ghi quá nhiều thứ. Những dòng sau bạn có thể bỏ qua:
- Từng thành phần trong hoá đơn như thuế, phí phụ. Chúng nằm trên hoá đơn rồi, giữ hoá đơn là đủ.
- Cách tính tiền theo từng mức. Bạn không cần tự tính lại, chỉ cần biết lượng dùng có bất thường không.
- Chỉ số đồng hồ ghi mỗi ngày hay mỗi tuần. Trừ khi đang đi tìm một chỗ rò cụ thể, mỗi tháng một lần là đủ.
- Lượng điện của từng thiết bị. Đó là việc của người muốn giảm điện, không phải của người theo dõi hoá đơn.
- Biểu đồ. Nhìn cột "dùng mỗi ngày" từ trên xuống dưới là đủ thấy chỗ lồi.
Nếu bạn muốn giảm hoá đơn chứ không chỉ theo dõi, đó là một việc khác, cần đo từng thiết bị và đổi thói quen. Cuốn sổ ở đây làm một việc khiêm tốn hơn: cho bạn biết sớm khi có gì đó lạ, để không trả tiền cho một chỗ rò hay một con số ghi nhầm suốt nhiều tháng.
Một mẹo nhỏ để sổ không bị bỏ dở: kẹp trang sổ điện nước chung với tờ lịch đóng tiền. Lúc đánh dấu đã đóng tiền điện, bạn chép luôn dòng số liệu. Hai việc gắn vào nhau thì không cần nhớ thêm một thói quen mới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiền điện tháng này cao hơn tháng trước dù nhà không dùng thêm?
Thường do số ngày trong kỳ dài hơn, hoặc cách tính tiền có điều chỉnh chung. Chia lượng dùng cho số ngày trong kỳ rồi so; nếu con số mỗi ngày không đổi thì nhà bạn không dùng thêm.
Làm sao tự kiểm đồng hồ nước có bị rò hay không?
Khoá hết vòi và thiết bị dùng nước trong nhà, ghi chỉ số hoặc nhìn kim đồng hồ, đợi một lúc rồi xem lại. Nếu đồng hồ vẫn chạy thì có chỗ rò, thường ở phao bồn cầu, vòi rỉ hoặc ống ngầm.
Nên ghi sổ điện nước vào ngày nào trong tháng?
Ghi ngay khi nhận hoá đơn, chép từ hoá đơn sang sổ. Nếu muốn tự kiểm đồng hồ, đọc vào cùng ngày nhân viên ghi chỉ số hoặc gần ngày đó nhất để số liệu khớp với kỳ hoá đơn.
Có cần giữ hoá đơn điện nước giấy sau khi đã ghi sổ không?
Nên giữ ít nhất mười hai tháng gần nhất để so cùng kỳ và làm căn cứ nếu cần hỏi đơn vị cung cấp. Nếu hoá đơn là bản điện tử, lưu trong một thư mục theo năm là đủ.
Thấy chỉ số trên hoá đơn cao hơn số trên đồng hồ thì làm gì?
Chụp ảnh đồng hồ có ngày giờ, ghi lại chỉ số, rồi liên hệ đơn vị cung cấp qua kênh in trên hoá đơn, nêu kỳ hoá đơn và chỉ số bạn đọc. Thường họ sẽ cử người kiểm lại và điều chỉnh ở kỳ sau.
Đồng hồ điện vẫn quay khi đã tắt hết thiết bị thì có tự kiểm được không?
Bạn có thể ghi nhận hiện tượng và rút từng phích cắm để thử, nhưng đừng tự mở tủ điện hay đường dây. Gọi thợ điện có kinh nghiệm để kiểm rò điện, vì đây là chuyện an toàn chứ không chỉ chuyện tiền.