Sổ chỗ cất đồ là một danh sách ngắn, chia theo phòng hoặc theo tủ, ghi những món lặt vặt cả nhà hay tìm như kéo, băng dính, pin, bóng đèn dự phòng, ốc vít, chìa khoá dự phòng nằm ở đâu. Sổ dán ở một chỗ cố định và chụp ảnh gửi cả nhà, để ai cũng tự tìm được mà không phải hỏi người lo việc nhà. Kèm theo đó là vài chỗ cất cố định cho những nhóm đồ hay bị lạc nhất.
Trong nhiều nhà, có một người là "bộ nhớ" của cả nhà: ai cần gì cũng gọi người đó hỏi. Bài này giúp chuyển bộ nhớ đó ra giấy, để người ấy nhẹ đầu và người khác tự lo được. Phần dưới có cách chọn món đưa vào sổ, mẫu sổ chia theo phòng, cách lập ngăn kéo đồ lặt vặt, và cách giữ sổ đúng qua thời gian.
Một người nhớ hộ cả nhà là một việc nhà vô hình
Chị Phương ở Đà Nẵng đi công tác ba ngày, trong ba ngày đó chị nhận mười một cuộc gọi và tin nhắn từ nhà: kéo cắt móng tay đâu, pin điều khiển điều hoà đâu, chìa khoá dự phòng xe máy để chỗ nào, sổ bảo hành máy giặt ở đâu. Chồng chị và em trai chồng đều là người lớn tự lập, chỉ là họ chưa bao giờ phải biết những thứ đó nằm ở đâu.
Việc nhớ chỗ để đồ là việc nhà không ai thấy, không ai đếm, nhưng tốn sức thật. Nó khiến một người lúc nào cũng phải "trực", kể cả khi đang đi làm hay nghỉ ngơi. Nó cũng khiến những người khác trong nhà phụ thuộc mà không nhận ra, và khi người nhớ vắng nhà thì cả nhà lúng túng.
Sổ chỗ cất đồ không phải để trách ai không biết, mà để chia việc nhớ thành việc của tờ giấy. Khi mọi người lớn đều đọc được sổ, câu hỏi "cái này ở đâu" có câu trả lời mà không cần làm phiền ai.
Một câu cả nhà nên hỏi nhau trước khi bắt đầu: "Nếu người hay nhớ đi vắng một tuần, mình có tự tìm được những thứ này không?" Nếu câu trả lời là không với quá nửa danh sách, sổ chỗ cất đồ không phải chuyện gọn gàng nữa mà là chuyện nhà có tự vận hành được hay không.
Món nào nên có trong sổ
Không cần ghi mọi thứ trong nhà. Chỉ ghi những món thoả ba điều: nhiều người cần, không dùng hằng ngày nên dễ quên chỗ, và lúc cần thì thường đang gấp. Danh sách khởi đầu cho hầu hết các nhà:
- Dụng cụ: kéo, băng dính các loại, tua vít, búa nhỏ, kìm, thước dây, đèn pin.
- Đồ thay thế: pin các cỡ, bóng đèn dự phòng, cầu chì hay aptomat dự phòng nếu có, ổ cắm kéo dài.
- Chìa khoá: chìa dự phòng cửa nhà, xe máy, tủ, hòm thư.
- Giấy tờ đồ dùng: phiếu bảo hành, sách hướng dẫn máy giặt, điều hoà, bình nóng lạnh.
- Đồ khẩn cấp: tủ thuốc, hộp sơ cứu, đèn sạc, nến và bật lửa, van khoá nước tổng, cầu dao điện tổng.
- Đồ dùng theo dịp: hộp đựng phong bì, giấy gói quà, bộ ấm chén tiếp khách, ghế nhựa xếp dự phòng.
Hai món cần ghi kỹ nhất là van khoá nước tổng và cầu dao điện tổng, vì khi ống nước vỡ hay có mùi khét, người ở nhà lúc đó phải tìm ra trong vài giây. Ghi rõ vị trí, kể cả "sau cánh cửa nhà tắm tầng một, van tay gạt màu đỏ". Nếu sự cố vượt khả năng, như có mùi khét kéo dài hay ổ điện nóng chảy, ngắt cầu dao rồi gọi thợ điện, đừng tự tháo sửa.
Mẫu sổ chia theo phòng
Chia theo phòng giúp người đọc hình dung ngay. Mỗi dòng ghi tên món, chỗ cụ thể đến từng ngăn. Ví dụ sổ nhà chị Phương:
| Phòng | Món | Chỗ cụ thể |
|---|---|---|
| Hành lang tầng 1 | Kéo, băng dính, thước dây, bút dầu | Ngăn kéo trên cùng tủ giày |
| Hành lang tầng 1 | Pin các cỡ, bóng đèn dự phòng | Hộp nhựa trong, ngăn kéo thứ hai tủ giày |
| Hành lang tầng 1 | Cầu dao tổng | Hộp điện trên tường cạnh cửa ra vào, cao ngang đầu |
| Nhà tắm tầng 1 | Van khoá nước tổng | Sau cánh cửa, sát chân tường, tay gạt màu đỏ |
| Bếp | Đèn sạc, nến, bật lửa | Ngăn tủ trên cùng bên trái |
| Phòng ngủ tầng 2 | Chìa khoá dự phòng | Móc trong cánh tủ quần áo, hộp nhỏ màu xanh |
| Phòng khách | Phiếu bảo hành, sách hướng dẫn đồ điện | Túi nhựa trong, ngăn dưới kệ tivi |
| Gầm cầu thang | Dụng cụ sửa chữa lớn, ổ cắm kéo dài | Thùng nhựa có số 1 |
Sổ nên viết tay hoặc gõ ra một tờ, dán ở mặt trong cửa tủ giày hay cửa tủ lạnh, nơi ai về nhà cũng đi ngang qua. Chụp ảnh gửi vào nhóm tin nhắn gia đình để người đang ở ngoài cũng tra được, ví dụ khi người giúp việc theo giờ đến hay khi bố mẹ ở quê lên chơi một mình.
Ngăn kéo đồ lặt vặt: một chỗ cho những thứ hay lạc nhất
Chọn một ngăn kéo ở tầng nhiều người qua lại nhất. Không phải trong phòng ngủ riêng của ai. Ở nhà ống, thường là tủ giày hay tủ ở hành lang tầng một; ở căn hộ, thường là một ngăn tủ trong phòng khách hoặc bếp.
Chia bên trong bằng hộp nhỏ. Hộp nhựa, hộp giấy cứng cắt thấp, khay đựng đồ cũ: một hộp cho pin, một hộp cho băng dính, một hộp cho ốc vít và đinh, một hộp cho dây buộc, dây điện ngắn. Không chia thì ngăn kéo thành đống.
Đồ dùng xong phải trả về đúng hộp. Đây là luật duy nhất của ngăn kéo này. Kéo dùng xong để lại trên bàn là lần sau lại phải đi tìm. Nhà chị Phương quy ước ai thấy đồ của ngăn kéo nằm ngoài thì trả về, không cần hỏi ai lấy.
Pin cũ để riêng, không lẫn với pin mới. Một hộp nhỏ ghi "pin hết" để gom pin đã dùng, khi đầy thì mang tới điểm thu gom pin nếu khu mình có. Pin cũ lẫn vào hộp pin mới là nguồn của những cái điều khiển mãi không chạy.
Mỗi năm đổ ra một lần. Ngăn kéo đồ lặt vặt có xu hướng hút thêm đủ thứ: hoá đơn cũ, nắp bút, đồ chơi rơi, dây sạc không rõ của máy nào. Dịp dọn nhà cuối năm, đổ hết ra bàn, trả từng món về đúng chỗ của nó, bỏ thứ không còn dùng, rồi mới xếp lại theo hộp. Việc này mất chừng mười lăm phút.
Lập sổ trong một buổi tối
Làm cùng những người lớn trong nhà, mỗi người đi một tầng hoặc vài phòng:
- Người hay bị hỏi nhất đọc danh sách món cần ghi, mọi người cùng thêm những món mình hay phải hỏi.
- Chia nhau đi từng phòng, mở tủ, tìm đúng chỗ đang để của từng món, ghi vào giấy nháp.
- Món nào đang nằm nhiều nơi thì gom về một chỗ duy nhất, ví dụ ba cây kéo ở ba phòng gom về ngăn kéo đồ lặt vặt, chỉ giữ một cây ở bếp.
- Món nào chưa có chỗ cố định thì chọn chỗ ngay lúc đó, theo nguyên tắc: gần nơi hay dùng, ai cũng với tới.
- Chép giấy nháp thành sổ sạch theo phòng, dán lên chỗ đã chọn và chụp ảnh gửi nhóm tin nhắn.
- Người hay bị hỏi nhất hứa một điều: trong một tháng đầu, khi ai đó hỏi đồ ở đâu, trả lời "xem sổ nhé" thay vì trả lời thẳng.
Bước cuối nghe hơi cứng, nhưng là bước quyết định. Nếu người nhớ vẫn trả lời mọi câu hỏi, cả nhà sẽ không bao giờ mở sổ. Sau vài lần tự tra sổ, mọi người quen dần và câu hỏi giảm hẳn.
Giữ sổ đúng: khi nào sửa và ai sửa
Sổ chỗ cất đồ sai một dòng thì cả nhà mất niềm tin vào cả cuốn, và chỉ cần hai ba lần tra sổ mà không thấy đồ là mọi người quay lại thói quen gọi hỏi. Vì vậy luật giữ sổ đơn giản: ai đổi chỗ cất một món trong sổ thì người đó sửa sổ ngay, gạch dòng cũ, viết dòng mới, và chụp ảnh gửi lại nhóm tin nhắn. Không nói miệng, vì nói miệng thì chỉ người nghe lúc đó biết.
Ngoài ra, mỗi lần đổi mùa hay dọn nhà lớn, như dịp cuối năm, dành mười phút đi một vòng theo sổ, kiểm từng dòng còn đúng không. Món nào đã hỏng, đã cho đi thì gạch khỏi sổ, món mới mua mà hay dùng thì thêm vào.
Câu tự kiểm sau một tháng: đếm số lần người "bộ nhớ" của nhà bị hỏi chỗ để đồ trong tuần cuối, so với tuần trước khi có sổ. Ở nhà chị Phương, con số giảm từ hơn chục lần xuống còn một hai lần, và lần nào cũng là món chưa được ghi, thêm vào sổ là xong. Câu cả nhà nên hỏi nhau: "Tuần này ai phải hỏi đồ ở đâu, và món đó có trong sổ chưa?"
Chỗ hay sai và những thứ không cần làm
Vài lỗi hay gặp khiến sổ chết sau vài tuần:
- Ghi quá nhiều món, cả những thứ ai cũng biết như bát đĩa, quần áo: sổ dài thì không ai đọc.
- Ghi chung chung kiểu "trong tủ phòng khách": phải ghi đến ngăn, đến hộp.
- Chỉ một người giữ sổ trong điện thoại: người khác không xem được thì như không có.
- Đổi chỗ đồ mà không sửa sổ: một dòng sai làm cả sổ mất tin cậy.
- Không cần dán nhãn lên mọi ngăn tủ: sổ đã nói chỗ, chỉ cần dán số hoặc tên cho thùng và hộp khó phân biệt.
- Không cần một hệ thống mã màu phức tạp: người lớn tuổi và khách khó theo, chữ viết rõ là đủ.
Sổ chỗ cất đồ hiệu quả nhất khi nó ngắn, cụ thể và nằm ở chỗ ai cũng thấy. Một trang giấy với ba mươi dòng là đủ cho phần lớn gia đình, và đó là ba mươi câu hỏi mà người lo việc nhà không phải trả lời nữa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nhỏ, ít đồ thì có cần sổ chỗ cất đồ không?
Nhà nhỏ có thể không cần một tờ sổ dài, nhưng vẫn nên ghi vài dòng cho những món quan trọng lúc gấp như van khoá nước tổng, cầu dao điện tổng, chìa khoá dự phòng, đèn sạc và tủ thuốc. Những thứ đó cần tìm thấy ngay cả khi người hay nhớ không có nhà.
Có nên ghi chỗ để giấy tờ quan trọng vào sổ này không?
Chỉ nên ghi chung chung như "hồ sơ gia đình: hỏi anh hoặc chị", không ghi chi tiết chỗ để sổ đỏ, giấy tờ tài sản hay tiền mặt trên tờ giấy dán công khai. Khách, thợ sửa hay người giúp việc đều có thể đọc được tờ sổ dán ngoài.
Làm sao để người lớn tuổi trong nhà dùng được sổ?
Viết chữ to, chia theo phòng ông bà quen gọi tên, và dán ở chỗ ông bà hay đi qua. Có thể đọc cho ông bà nghe một lượt và chỉ tận nơi những món ông bà hay cần như đèn pin, kéo, kính dự phòng. Với ông bà, chỉ tận nơi một lần hiệu quả hơn mọi tờ giấy.
Người giúp việc theo giờ có nên được xem sổ không?
Nên cho xem phần đồ dùng làm việc như dụng cụ, đồ vệ sinh, bóng đèn, cầu dao, van nước. Những dòng liên quan chìa khoá dự phòng hay đồ có giá trị thì có thể tách ra một tờ riêng chỉ người trong nhà giữ.
Sổ chỗ cất đồ khác gì danh sách thùng đồ theo mùa?
Sổ chỗ cất đồ ghi những món dùng quanh năm và chỗ cố định của chúng, như kéo, pin, van nước. Danh sách thùng đồ theo mùa ghi những gì đang cất trong từng thùng trong mùa không dùng. Hai tờ có thể dán cạnh nhau, nhưng nên tách để mỗi tờ ngắn và dễ đọc.