Muốn dùng hết đồ thừa trong tuần, nhà bạn cần hai thứ: một bữa dọn tủ cố định, đặt vào tối ngay trước buổi chợ kế tiếp, chỉ nấu từ những gì đang có, và một trang sổ ghi lại món nào bị bỏ, vì sao. Bữa dọn tủ xử lý phần thừa trước mắt, còn trang sổ cho biết nhà mình đang mua dư hoặc nấu dư ở chỗ nào để sửa từ gốc.
Phần lớn gia đình không thiếu ý tốt về chuyện tiết kiệm đồ ăn, chỉ thiếu một thời điểm cụ thể để làm. Khi không ai được giao một bữa để dọn tủ, nửa bát canh, khúc bí, mấy quả trứng cuối hộp cứ nằm đó tới lúc phải bỏ. Bài này hướng dẫn cách đặt bữa dọn tủ vào thực đơn, cách đổi món thừa thành món mới, cách ghi sổ đổ bỏ, và những thứ không nên tiếc.
Vì sao cần hẳn một bữa dọn tủ cố định
Đồ thừa trong nhà thường đến từ ba nguồn: món chín ăn không hết, nguyên liệu lẻ còn sót sau khi nấu như nửa củ cà rốt, mấy cây hành, một ít thịt băm, và đồ mua dư so với thực đơn. Cả ba đều có cùng một vấn đề: không món nào trên tờ thực đơn tuần được viết để dùng chúng. Vì vậy chúng bị đẩy dần vào trong tủ, cho tới hôm có người dọn và đổ đi.
Bữa dọn tủ giải quyết đúng chỗ này. Nó là một ô trên tờ thực đơn được viết sẵn từ đầu tuần với dòng chữ “dọn tủ”, không ghi món cụ thể. Đến hôm đó, người nấu mở tủ, gom hết phần lẻ và phần thừa còn dùng được, rồi mới nghĩ món. Thời điểm hợp nhất là giữa tuần hoặc ngay trước buổi chợ kế tiếp, khi đồ mua đầu tuần đã bắt đầu vơi mà chưa hỏng.
Ví dụ giả định: nhà chị Phương và anh Tâm ở Đà Nẵng đi chợ chính sáng thứ Bảy và chiều thứ Tư. Họ đặt bữa dọn tủ vào tối thứ Ba, ngay trước buổi chợ giữa tuần, và tối thứ Sáu, trước buổi chợ cuối tuần. Hai bữa này nấu bằng bất cứ thứ gì còn trong tủ, nên buổi chợ hôm sau luôn bắt đầu với một cái tủ gọn, dễ nhìn ra nhà còn gì và thiếu gì.
Đổi món thừa thành món mới
Không phải món thừa nào cũng ăn lại theo đúng kiểu cũ. Bảng dưới gom những cách đổi hay dùng trong bếp nhà, làm nhanh trong khoảng hai mươi phút.
| Còn thừa | Đổi thành | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cơm nguội | Cơm chiên trứng với rau củ lẻ | Cơm nguội cất tủ từ hôm trước hợp chiên hơn cơm mới nấu |
| Rau củ lẻ: cà rốt, su su, bắp cải, hành | Canh rau củ, rau củ xào thập cẩm, trứng chiên rau | Thái nhỏ, cho củ cứng vào trước |
| Thịt kho, sườn rim còn ít | Xôi, bánh mì kẹp, cơm trộn | Hâm nóng kỹ, xé hoặc thái nhỏ |
| Cá kho còn ít | Gỡ cá trộn cơm với rau thơm, hoặc ăn với cháo trắng | Gỡ sạch xương trước khi cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi |
| Thịt gà luộc còn ít | Gỏi gà bắp cải, cháo gà | Dùng thêm nước luộc nếu còn |
| Trái cây chín quá | Ăn ngay trong bữa, làm sinh tố hoặc nước ép | Bỏ phần dập, phần có đốm mốc |
| Bánh mì cứng | Bánh mì nướng lại, bánh mì chấm canh | Chỉ dùng khi không có mốc |
Món đổi không cần đẹp, chỉ cần ăn được và an toàn. Nếu nhà bạn có người ăn kiêng, nhớ tách phần cho họ trước khi nêm như với mọi bữa khác.
Bớt nguyên liệu lẻ ngay từ lúc lên thực đơn
Bữa dọn tủ xử lý phần thừa, nhưng cách rẻ công hơn là để ít phần lẻ ngay từ đầu. Mẹo đơn giản nhất là cho một nguyên liệu xuất hiện ở hai món trong cùng tuần. Mua một bắp cải thì tuần đó có bắp cải luộc đầu tuần và canh bắp cải cuối tuần; mua một bó cần tây thì có món xào và nồi canh. Như vậy không còn nửa bắp cải nằm chờ trong ngăn rau.
Với nguyên liệu bán theo bó, theo gói lớn như hành lá, rau thơm, thịt băm, người lên thực đơn nên viết sẵn bên lề tờ giấy: “hành lá: canh T2, trứng chiên T4”. Người nấu nhìn là biết phần còn lại đã có chỗ dùng. Thịt băm mua một gói thì chia đôi ngay khi về, một nửa nấu trong tuần, một nửa ép dẹt cấp đông cho tuần sau.
Chị Phương còn giữ một quy ước nhỏ: mỗi tuần chọn một nguyên liệu “chưa có kế hoạch” để mua thử, và chỉ một thôi. Thứ mua theo hứng ở chợ, như một quả bí to vì thấy đẹp, thường là nguồn đồ thừa lớn nhất. Khi đã có một suất cho món mua hứng, cả nhà vẫn có niềm vui đi chợ mà tủ lạnh không bị dồn đồ không biết nấu gì.
Những thứ không nên tiếc
Mục đích của bữa dọn tủ là bớt lãng phí, không phải ăn bằng được mọi thứ còn sót. Có những thứ nên bỏ ngay, dù trông vẫn còn ăn được.
- Món chín đã để trong ngăn mát quá vài ngày, nhất là món có nước như canh, món có hải sản, món có trứng.
- Món để ngoài nhiệt độ phòng qua đêm, kể cả nồi cơm.
- Đồ có mốc dù chỉ một chấm, với bánh mì, trái cây mềm, đồ ăn có nước; mốc có thể đã lan vào bên trong mà mắt không thấy.
- Đồ có mùi chua, nhớt, đổi màu lạ.
- Thịt cá sống đã rã đông ở ngoài rồi lại cho vào tủ.
- Bất kỳ món nào mà không ai trong nhà nhớ được đã nấu hôm nào.
Dòng cuối là lý do để ghi ngày lên hộp. Khi không ai nhớ, quy ước an toàn nhất là bỏ. Việc bỏ một hộp không đáng ngại bằng việc cả nhà đau bụng; điều đáng làm là ghi nó vào sổ đổ bỏ để tuần sau không lặp lại.
Với nhà có ông bà từng trải qua những năm thiếu ăn, chuyện bỏ đồ ăn có thể là điều rất khó chịu. Nên giải thích nhẹ nhàng vì sao món đó không an toàn, và để ông bà cùng xem trang sổ đổ bỏ. Khi ông bà thấy cả nhà đang cố bớt lãng phí từ gốc, việc bỏ những thứ không nên ăn dễ được chấp nhận hơn.
Ghi sổ đổ bỏ trong bốn tuần
Trang sổ đổ bỏ là phần giúp bạn sửa từ gốc. Nó rất ngắn, mỗi lần chỉ một dòng, và chỉ cần ghi trong khoảng một tháng để thấy quy luật.
- Dán một tờ giấy nhỏ bên trong cánh tủ bếp hoặc dùng một trang cuối trong sổ chi tiêu, đặt tên “đổ bỏ”.
- Mỗi lần bỏ đồ ăn, ghi một dòng: ngày, món gì, lượng chừng bao nhiêu, vì sao bỏ, ví dụ “T6, nửa bó rau muống, héo, mua dư”.
- Ai bỏ thì người đó ghi. Không cần giải thích hay xin lỗi, chỉ cần ghi đúng sự việc.
- Cuối tuần, người lên thực đơn đọc trang này trước khi viết thực đơn tuần mới.
- Sau bốn tuần, gom các dòng lại theo lý do: mua dư, nấu dư, quên trong tủ, không ai thích ăn. Lý do nào nhiều nhất thì sửa ở đó trước.
Ở nhà chị Phương, sau bốn tuần trang sổ cho thấy gần một nửa số lần đổ bỏ là rau lá mua vào thứ Bảy, đến thứ Tư đã héo. Chỉ một thay đổi là chuyển phần lớn rau lá sang buổi chợ thứ Tư, số dòng trong sổ giảm rõ ngay tháng sau.
Sửa từ gốc theo từng lý do
Nếu lý do nhiều nhất là mua dư. Đọc lại danh sách đi chợ và sửa phần ghi lượng theo bữa. Món hay dư nhất thường là rau và trái cây mua theo bó, theo nải. Mua lượng nhỏ hơn hoặc chia ra hai buổi chợ.
Nếu lý do là nấu dư. Nấu dư không có chủ đích khác với nấu dư cho bữa sau. Nếu phần dư không được tách ra cho một bữa cụ thể, bớt lượng nấu lại. Đếm lại số người thật sự ăn ở nhà từng tối.
Nếu lý do là quên trong tủ. Vấn đề nằm ở cách xếp: đồ cũ bị đẩy vào trong. Dành một ngăn hoặc một khay ở phía ngoài tủ lạnh chỉ để những thứ cần dùng trước, ai mở tủ cũng nhìn thấy.
Nếu lý do là không ai thích ăn. Đây là câu hỏi cho cả nhà chứ không phải lỗi của người nấu. Hỏi thẳng món đó có ai ăn không, nếu không thì gạch khỏi thực đơn, đừng cố nấu vì nghĩ nó bổ hay rẻ. Nếu chỉ một người không thích, giảm lượng cho vừa những người còn lại ăn là đủ.
Chia việc dọn tủ và câu nên hỏi nhau
Bữa dọn tủ đòi người nấu ứng biến nhiều hơn bữa thường, nên dễ thành gánh của người quen bếp nhất. Cách công bằng hơn là luân phiên: tuần này anh Tâm lo bữa dọn tủ, tuần sau chị Phương. Người phụ trách cũng là người đọc trang sổ đổ bỏ của tuần đó. Như vậy cả hai đều nắm được tủ lạnh nhà mình đang có gì, không ai phải hỏi “trong tủ còn gì không em”.
Câu nên hỏi nhau trước buổi chợ là “tủ còn gì phải dùng trước?”, và câu nên hỏi sau bữa dọn tủ là “món nào hôm nay ăn được, món nào thôi lần sau đừng làm?”. Hai câu ngắn nhưng biến bữa dọn tủ thành nguồn ý cho thực đơn tuần sau, thay vì chỉ là bữa ăn tạm.
Cũng không cần biến bữa dọn tủ thành thử thách nấu ăn. Có hôm tủ còn ít, bữa dọn tủ chỉ là cơm chiên và canh rau củ, như vậy là đủ. Có hôm tủ gần trống, đổi sang nấu trứng và rau mua thêm cũng không sao. Điều quan trọng là thói quen mở tủ, nhìn hết, dùng trước, chứ không phải món ăn hôm đó có ngon như bữa thường hay không.
Câu hỏi thường gặp
Bữa dọn tủ nên đặt vào ngày nào trong tuần?
Nên đặt ngay trước buổi chợ kế tiếp của nhà mình. Nhà đi chợ một lần mỗi tuần thì đặt vào tối trước ngày đi chợ. Nhà đi chợ hai lần thì có thể có hai bữa dọn tủ, mỗi bữa ngay trước một buổi chợ.
Đồ ăn thừa nên giữ trong tủ lạnh bao lâu thì phải bỏ?
Với bếp gia đình, món chín nên ăn trong khoảng một, hai ngày ở ngăn mát. Món có hải sản, trứng hoặc có nhiều nước nên dùng sớm hơn. Khi không nhớ đã nấu hôm nào hoặc thấy mùi lạ thì bỏ.
Ghi sổ đổ bỏ có làm cả nhà áp lực không?
Không, nếu cả nhà hiểu đây là sổ để sửa cách mua và nấu, không phải sổ để trách ai. Mỗi dòng chỉ ghi sự việc và lý do. Sau một tháng, phần lớn nhà thấy sổ ngắn dần và tự bỏ được.
Cơm nguội để qua đêm có chiên lại được không?
Được, nếu cơm đã được cất vào tủ lạnh sớm sau bữa ăn, không để nồi cơm ngoài cả đêm. Khi chiên, đảo cho nóng đều toàn bộ. Cơm để ngoài nhiệt độ phòng quá lâu thì nên bỏ.
Có nên cho trẻ nhỏ ăn bữa dọn tủ không?
Phần lớn món ở bữa dọn tủ dùng được cho cả nhà nếu đồ thừa đã được cất đúng và hâm kỹ. Với trẻ còn rất nhỏ, nên ưu tiên phần nấu mới hoặc phần để dành ngắn ngày nhất và gỡ xương cá cẩn thận.