Tủ thuốc gia đình nên đặt ở nơi khô, mát, không có nắng chiếu và không gần nguồn nhiệt hay hơi nước, cao ngang vai người lớn và ngoài tầm với của trẻ nhỏ, ở một chỗ mà mọi người lớn trong nhà đều biết và mở được khi cần gấp. Phòng tắm và kệ cạnh bếp là hai chỗ quen thuộc nhưng không hợp. Bên trong chia ngăn theo người dùng và theo mục đích, để thuốc của người này không lẫn sang người kia.
Bài này chỉ bàn chuyện chỗ đặt và cách sắp, không bàn tủ thuốc nên có những thuốc gì, vì danh mục thuốc cho từng nhà nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ quen biết sức khoẻ cả nhà. Phần dưới so sánh các chỗ hay đặt tủ thuốc, cách chia ngăn, chuyện khoá và chìa, và những điều riêng khi trong nhà có người già dùng thuốc hằng ngày hoặc có trẻ nhỏ.
Vì sao chỗ đặt quan trọng không kém thuốc bên trong
Phần lớn hộp thuốc ở nước mình ghi điều kiện bảo quản kiểu "nơi khô ráo, nhiệt độ dưới 30 độ C, tránh ánh sáng". Ba điều kiện này nghe chung chung nhưng loại ngay được những chỗ nhiều nhà vẫn đặt tủ thuốc: phòng tắm có hơi nước nóng mỗi ngày, kệ cạnh bếp gần hơi nóng và dầu mỡ, bậu cửa sổ có nắng, nóc tủ lạnh nơi hơi ấm từ máy toả lên.
Thuốc bị nóng ẩm lâu ngày có thể giảm tác dụng trước cả khi tới hạn in trên vỉ. Viên nén hút ẩm thành mềm, viên sủi vón lại, viên nang dính nhau, thuốc mỡ tách lớp. Người dùng nhìn hạn thấy còn dài, uống vào không hiệu quả mà không biết vì sao.
Lý do thứ hai là an toàn. Nhà anh Quang ở Thanh Hoá từng có lần đứa cháu ba tuổi trèo lên ghế, với tới cái hộp thuốc để trên mặt tủ giày cạnh cửa, mở được vỉ thuốc hạ sốt của người lớn. May mắn cả nhà phát hiện kịp. Sau lần đó anh mới nhận ra: chỗ để thuốc tiện cho người lớn lấy nhanh cũng là chỗ tiện cho trẻ con với tới, và hai yêu cầu này phải được cân lại.
So sánh các chỗ hay đặt tủ thuốc
Đi một vòng nhà mình và chấm từng chỗ theo bảng dưới. Chỗ tốt nhất là chỗ đạt nhiều cột "được" nhất:
| Chỗ | Khô, mát | Tránh nắng | Ngoài tầm trẻ | Người lớn lấy nhanh | Nhận xét |
|---|---|---|---|---|---|
| Phòng tắm | Không | Được | Tuỳ | Được | Hơi nước nóng mỗi ngày, không hợp để thuốc lâu dài |
| Kệ cạnh bếp | Không | Tuỳ | Tuỳ | Được | Nóng, dầu mỡ, dễ nhầm lọ thuốc với lọ gia vị |
| Nóc tủ lạnh | Không | Được | Được | Tuỳ | Hơi ấm từ máy toả lên, khó nhìn bên trong |
| Ngăn kéo đầu giường | Được | Được | Không | Được | Trẻ dễ mở, chỉ hợp để thuốc dùng hằng ngày của người lớn nếu nhà không có trẻ nhỏ |
| Tủ treo tường ở hành lang hoặc phòng khách, cao ngang vai | Được | Được | Được | Được | Thường là chỗ cân bằng nhất |
| Ngăn trên tủ quần áo phòng ngủ người lớn | Được | Được | Được | Tuỳ | An toàn nhưng người khác trong nhà không biết hoặc ngại vào lấy |
Với phần lớn nhà ở, một tủ nhỏ treo tường ở hành lang hoặc góc phòng khách, xa cửa sổ và xa bếp, cao ngang vai người lớn, là lựa chọn ổn nhất. Nhà ống nhiều tầng có thể đặt ở tầng có nhiều người sinh hoạt nhất, không nhất thiết tầng trệt.
Chia ngăn bên trong theo người và theo việc
Ngăn thuốc dùng chung khi cần. Những thứ ai trong nhà cũng có thể cần như thuốc hạ sốt dạng người lớn, dầu xoa, đồ sơ cứu băng gạc. Đặt ở ngăn giữa, dễ thấy nhất.
Ngăn hoặc hộp riêng cho từng người dùng thuốc dài ngày. Thuốc huyết áp của bố, thuốc dạ dày của mẹ, mỗi người một hộp có ghi tên, kèm đơn thuốc gần nhất gấp gọn trong hộp. Không trộn thuốc của người này vào hộp người kia, kể cả khi trông giống nhau.
Ngăn riêng cho thuốc của trẻ. Thuốc trẻ em khác liều, khác dạng với thuốc người lớn. Để riêng một hộp, có ghi rõ cân nặng và tuổi của bé lúc được kê, để người cho uống không lấy nhầm thuốc người lớn.
Ngăn đồ sơ cứu. Băng cá nhân, gạc, băng cuộn, kéo nhỏ, nhíp, nhiệt kế, găng tay. Đồ này cần lấy trong vài giây nên để cùng một hộp, mở nắp là thấy.
Ngăn thuốc đã ngừng dùng chờ xử lý. Thuốc thừa sau đợt điều trị, thuốc nghi hỏng, thuốc quá hạn. Để tạm vào một túi riêng ghi "không dùng", chờ lần kiểm định kỳ mang đi xử lý, tránh ai đó lấy nhầm.
Khoá hay không khoá, và ai giữ chìa
Nhà có trẻ dưới sáu tuổi, hoặc có người lớn tuổi bị suy giảm trí nhớ dễ uống nhầm, thì tủ thuốc nên có khoá hoặc ít nhất là chốt cài mà trẻ không mở được. Nhưng khoá chỉ có ích khi chìa không gây khó lúc gấp. Nhà anh Quang treo chìa ở một móc cao cạnh tủ, người lớn với tay là tới, trẻ không với được. Có nhà dùng khoá số, cả nhà người lớn đều thuộc mã.
Điều cần tránh là chìa nằm trong túi một người. Người đó đi vắng mà nhà có người sốt cao giữa đêm thì cả nhà loay hoay. Tủ thuốc là đồ của cả nhà, mọi người lớn phải mở được.
Nhà không có trẻ nhỏ thì không bắt buộc khoá, nhưng vẫn nên đặt cao và đóng kín, vì nhà có thể có khách mang trẻ đến chơi, hay cháu chắt về dịp lễ. Những dịp đó, kiểm lại các vỉ thuốc để rải rác ngoài tủ như trên bàn trà, đầu giường, túi xách để trên ghế, vì đó mới là chỗ trẻ hay nhặt được.
Thuốc dùng hằng ngày: để ngoài tủ thì để thế nào
Người lớn tuổi uống thuốc mỗi sáng thường muốn thuốc nằm ngay cạnh cốc nước, không phải đi tới tủ. Điều này hợp lý, chỉ cần làm cho an toàn:
- Chỉ để ngoài lượng thuốc đủ dùng vài ngày đến một tuần, chia sẵn vào hộp chia liều có ô theo ngày, phần còn lại vẫn nằm trong tủ.
- Hộp chia liều đặt ở chỗ cao, khô, không gần bồn rửa, không cạnh lọ gia vị.
- Nếu nhà có trẻ nhỏ, chọn hộp chia liều có nắp cài chặt hoặc cất hộp vào ngăn kéo có chốt.
- Người chia thuốc vào hộp mỗi tuần nên là một người cố định, làm vào một buổi cố định, đối chiếu với đơn thuốc chứ không làm theo trí nhớ.
- Khi bác sĩ đổi đơn, bỏ hết thuốc cũ ra khỏi hộp chia liều trước khi chia lại theo đơn mới.
Việc chia thuốc hằng tuần là một việc nhà như bao việc khác, không mặc định thuộc về người con gái hay người con dâu. Nhà có nhiều anh chị em ở gần có thể luân phiên, miễn là mỗi lần chia đều có người ghi lại ngày chia và ai chia vào một tờ giấy dán trong cửa tủ.
Nhà nhiều tầng, nhà có người làm ca: một tủ hay hai tủ
Nhà ống ba bốn tầng hay nhà có người đi làm ca đêm thường hỏi có nên chia thuốc ra nhiều chỗ cho tiện. Nguyên tắc chung là một tủ chính duy nhất, cộng nhiều nhất một hộp phụ có danh mục rõ. Cách chia mẫu:
| Hoàn cảnh | Tủ chính đặt ở | Hộp phụ nếu cần | Trong hộp phụ chỉ có |
|---|---|---|---|
| Nhà ống ba tầng, ông bà ở tầng một | Tầng một, nơi ông bà và người lớn sinh hoạt nhiều | Tầng ba, phòng vợ chồng trẻ | Nhiệt kế, đồ sơ cứu nhỏ, thuốc hạ sốt dạng người lớn |
| Căn hộ một tầng | Hành lang hoặc phòng khách | Không cần | — |
| Có người làm ca đêm, về khi cả nhà ngủ | Như bình thường | Không cần, chỉ cần người đó biết tủ chính và có đèn ngủ ở hành lang | — |
| Có cửa hàng hoặc xưởng nhỏ trong nhà | Phần nhà ở | Một hộp sơ cứu ở khu làm việc | Băng gạc, nước muối sinh lý, găng tay, không để thuốc uống |
Điều cần tránh là thuốc rải ra năm sáu chỗ, mỗi chỗ vài vỉ, không ai nắm được tổng. Hộp phụ phải có danh mục dán trên nắp, và mỗi lần kiểm tủ chính thì kiểm luôn hộp phụ. Nếu hộp phụ cứ đầy dần thuốc lẻ, đó là dấu hiệu nên dồn về tủ chính.
Dời tủ thuốc về chỗ mới trong một buổi
Nếu tủ thuốc nhà bạn đang ở chỗ chưa hợp, dời trong một buổi theo trình tự:
- Chọn chỗ mới theo bảng so sánh ở trên, đo kích thước và hỏi cả nhà xem có ai phản đối không.
- Lấy hết thuốc ra bàn, tách ra năm nhóm: dùng chung, từng người dùng dài ngày, trẻ em, sơ cứu, chờ xử lý.
- Trong lúc tách nhóm, xem qua hạn dùng và dấu hiệu hỏng, đưa ngay thứ đáng ngờ vào nhóm chờ xử lý.
- Lắp tủ hoặc dọn ngăn ở chỗ mới, lau khô, xếp theo năm nhóm vào các ngăn đã định.
- Báo cả nhà chỗ mới, chỗ treo chìa hoặc mã khoá; nếu có người giúp việc hay người chăm ông bà thì chỉ tận nơi cho họ.
Dời xong, giữ lại chỗ cũ trống trong vài ngày và dán một mảnh giấy "tủ thuốc đã dời ra hành lang". Thói quen tay của người lớn tuổi đổi chậm, mảnh giấy giúp tránh cảnh lúc cần lại đi tìm ở chỗ cũ.
Câu cả nhà nên hỏi nhau và cách tự kiểm
Một câu đơn giản nên hỏi trong bữa cơm: "Nếu nửa đêm có người sốt cao, ai trong nhà biết tủ thuốc ở đâu, mở thế nào, nhiệt kế nằm ngăn nào?" Nếu chỉ một người trả lời được, tủ thuốc đang thuộc về một người chứ chưa thuộc về cả nhà.
Cách tự kiểm sau khi sắp xong: nhờ người ít dùng tủ thuốc nhất lấy giúp nhiệt kế và băng cá nhân. Lấy được trong chưa đến một phút, không phải hỏi, là chỗ đặt và cách chia ngăn đang ổn. Sau đó thử đứng ở chiều cao của trẻ nhỏ trong nhà, nhìn quanh xem còn vỉ thuốc nào nằm trong tầm mắt và tầm tay không.
Cuối cùng, nếu trong tủ có thuốc mà không ai nhớ của ai, dùng cho bệnh gì, đừng đoán và đừng dùng. Đưa vào nhóm chờ xử lý, khi nào cần thì hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Tủ thuốc an toàn không phải tủ có nhiều thuốc, mà là tủ mà ai mở ra cũng biết từng thứ trong đó là gì, của ai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để tủ thuốc trong phòng tắm như phim nước ngoài không?
Không nên với khí hậu nóng ẩm ở nước mình. Phòng tắm có hơi nước nóng mỗi ngày làm thuốc viên, thuốc bột dễ hút ẩm và hỏng trước hạn. Chỉ nên để ở phòng tắm những thứ như dầu gội, kem đánh răng; thuốc thì chuyển ra chỗ khô hơn.
Thuốc cần bảo quản lạnh thì để chỗ nào trong tủ lạnh?
Chỉ cho vào tủ lạnh những thuốc mà bao bì hoặc dược sĩ dặn rõ cần để lạnh. Để trong một hộp kín riêng có ghi tên, đặt ở ngăn mát, không để sát vách sau nơi có thể đóng băng và không để ở cửa tủ. Không để thuốc trong ngăn đá trừ khi được dặn.
Nhà nhỏ không có chỗ treo tủ thì cất thuốc ở đâu?
Có thể dùng một hộp nhựa có nắp cài chắc, đặt trên ngăn cao của tủ quần áo hoặc kệ sách trong phòng khô ráo, ngoài tầm trẻ. Quan trọng là một chỗ cố định, cả nhà đều biết, và không để rải rác nhiều nơi.
Ông bà muốn giữ thuốc của mình trong phòng riêng thì có được không?
Được, miễn là chỗ đó khô mát và nếu nhà có trẻ nhỏ thì phải đặt cao hoặc có nắp cài. Nên nhờ ông bà cho con cháu biết thuốc để ở đâu, để khi ông bà mệt, người khác lấy giúp được và mang theo khi đi khám.
Có cần mua tủ thuốc chuyên dụng không?
Không bắt buộc. Một hộp nhựa có nắp kín, vài hộp nhỏ bên trong để chia ngăn, đặt ở chỗ khô mát và cao là đủ cho phần lớn gia đình. Tủ chuyên dụng có khoá hữu ích hơn khi nhà có trẻ nhỏ hiếu động hoặc người cần được giám sát việc dùng thuốc.