Muốn người đi chợ thay mua đúng ý, tờ dặn cần nhiều hơn tên món: mỗi món ghi để nấu bữa nào, chọn theo dấu hiệu gì, và nếu không có thì được lấy gì thay; kèm một câu nói rõ người đi được tự quyết tới đâu. Phần lớn chuyện mua sai không do người đi vụng, mà do tờ dặn chỉ có trong đầu người quen đi chợ.
Lý do phải nhờ người khác thì nhiều: người hay đi chợ tuần này làm ca, đi công tác, ốm, hoặc nhà muốn con lớn tập đi chợ. Bài này giúp cả hai phía. Người dặn có mẫu tờ dặn và cách chuyển những hiểu biết quen tay thành chữ. Người đi thay có các dấu hiệu chọn đồ tươi dễ nhìn, và biết khi nào cứ tự quyết, khi nào nên gọi về hỏi.
Vì sao người đi thay hay mua không như ý
Người quen đi chợ biết rất nhiều điều mà họ không còn nhận ra là mình biết: sạp nào bán thịt tươi, cá loại nào nhà hay ăn, “một mớ rau” là bao nhiêu, hành lá phải chọn cây nhỏ, đậu phụ phải mua sạp đầu chợ. Khi dặn miệng, họ chỉ nói “mua giúp con cá, bó rau, ít thịt”. Người đi thay nghe đủ, nhưng phải tự đoán phần còn lại.
Ví dụ giả định: nhà anh Nam và chị Yến ở Hà Nội, anh Nam là người đi chợ quen vì chỗ làm gần chợ. Tuần này anh làm ca, chị Yến và con trai lớp 11 đi thay. Lần đầu, hai mẹ con mua về con cá to gấp đôi lượng nhà ăn một bữa, rau muống già, và quên mua hành vì anh Nam không ghi, vì với anh đó là thứ “đương nhiên phải có”.
Không ai sai trong chuyện này. Thông tin chỉ chưa được chuyển từ đầu người này sang giấy cho người kia. Khi chuyển được, người đi thay mua đúng ngay từ lần đầu, và việc đi chợ không còn phụ thuộc vào một người duy nhất trong nhà, điều có ích cho cả những lúc người ấy ốm hay vắng nhà dài ngày.
Mẫu tờ dặn bốn cột
Tờ dặn của anh Nam sau lần đầu rút kinh nghiệm trông như sau. Cột thứ hai cho biết món dùng vào bữa nào để người đi thay tự suy ra lượng; cột thứ ba là dấu hiệu để chọn; cột cuối là phương án thay.
| Món | Để nấu | Chọn thế nào | Nếu không có |
|---|---|---|---|
| Cá trắm hoặc cá chép | Cá kho tối thứ Hai, bốn người | Khúc giữa, đủ một đĩa; mắt trong, mang đỏ | Lấy cá thu cắt khúc |
| Rau muống | Xào tối thứ Hai | Cọng non, bẻ thử thấy giòn; tránh bó lá vàng | Rau lang hoặc cải ngọt |
| Thịt ba chỉ | Luộc tối thứ Ba | Một miếng liền, đủ một đĩa; nạc mỡ xen đều | Thịt nạc vai |
| Hành lá, rau thơm | Cho cả tuần | Cây nhỏ, lá xanh, không úng gốc | Bỏ qua rau thơm, hành thì phải có |
| Đậu phụ | Sốt cà thứ Tư | Mua cuối buổi chợ, bìa còn mềm và thơm | Thay bằng trứng |
| Trứng gà | Dự phòng | Một khay, vỏ sạch, không nứt | Không thay |
Cột “để nấu” làm được việc mà cột số lượng không làm được: người đi thay hiểu mục đích, nên khi người bán hỏi “lấy bao nhiêu”, họ có thể trả lời “đủ kho cho bốn người” và người bán quen việc sẽ cắt vừa. Với con lớn, cột này còn là bài học về cách mua theo bữa.
Tờ dặn nên viết theo đúng thứ tự khu trong chợ quen của nhà mình, để người đi thay đi một vòng là xong. Món bắt buộc gạch chân, món phụ để bình thường.
Dấu hiệu chọn đồ tươi ai cũng nhìn được
Cá. Mắt cá trong, lồi nhẹ, không đục; mang đỏ tươi; ấn vào thân thấy đàn hồi, thịt không lõm lại; không có mùi hôi lạ. Cá để trên đá cũng nên xem kỹ phần mang và mắt. Không chắc thì nhờ người bán chọn giúp và nói rõ mua để kho hay nấu canh, vì mỗi cách nấu hợp một phần khác của con cá.
Thịt heo. Màu hồng tươi, mỡ trắng, mặt thịt hơi khô ráo chứ không nhớt hay rỉ nước nhiều; ấn tay thấy thịt đàn hồi. Thịt sẫm màu, có mùi lạ thì không mua.
Rau lá. Lá xanh tươi, không dập úng, không có lá vàng ở giữa bó; cọng bẻ thấy giòn. Bó rau quá mượt, lá to bất thường cũng không cần chọn.
Củ quả. Cầm thấy chắc, nặng tay, vỏ không nhăn, không có vết thâm mềm. Cà chua để nấu ngay chọn quả chín đỏ, để vài ngày chọn quả còn ửng.
Trứng và đậu phụ. Trứng vỏ sạch, không nứt. Đậu phụ mềm, thơm mùi đậu, không chua; mua ở cuối buổi chợ để ít thời gian ngoài tủ nhất.
Nói rõ người đi thay được tự quyết tới đâu
Người đi thay thường lúng túng nhất không phải ở khâu chọn mà ở khâu quyết: sạp hết cá thì làm gì, gặp món ngon có mua thêm không. Một câu dặn rõ ràng giúp họ đỡ gọi điện mười lần trong một buổi chợ.
- Được tự quyết: chọn sạp, chọn món thay đã ghi trong tờ dặn, bỏ qua món phụ nếu không có, mua thêm gia vị nhỏ khi thấy trong nhà sắp hết.
- Nên gọi hỏi: món bắt buộc mà không có cả món thay, thấy đồ không tươi nhưng chỉ còn sạp đó, muốn mua món lớn không có trong tờ dặn.
- Không cần hỏi: lượng chênh một chút so với dặn, mua ở sạp khác sạp quen, mua đồ tương đương khác loại cùng nhóm như cải ngọt thay cải xanh.
- Tiền mang theo: đưa đủ tiền cho tờ dặn và nói rõ phần dư thì để lại, không phải tiêu cho hết. Người đi thay ghi lại khoản đã chi để người giữ sổ chi tiêu chép vào.
Với con lớn, mức tự quyết có thể tăng dần qua từng lần. Lần đầu chỉ chọn trong tờ dặn; vài lần sau được tự chọn món thay; khi đã quen, được tự lên phần rau của tuần. Mỗi lần tăng quyền, con học thêm một chút về cách quán xuyến bữa ăn.
Đi cùng một lần trước khi giao hẳn
Nếu biết trước sẽ phải nhờ người khác đi chợ một thời gian, ví dụ sắp đi công tác dài hay sắp có em bé, đi cùng một lần là cách nhanh nhất để chuyển hiểu biết.
- Đi theo đúng lối quen, chỉ cho người đi thay các sạp hay mua và lý do chọn sạp đó.
- Để người đi thay tự chọn, người quen đứng cạnh chỉ nói khi thấy cần, giải thích dấu hiệu bằng chính món đang cầm.
- Giới thiệu người đi thay với vài người bán quen, nói rõ “tuần sau em đi chợ thay anh”. Người bán quen thường giúp chọn kỹ hơn cho khách quen, và người đi thay cũng bớt ngại khi hỏi.
- Về nhà cùng chia đồ, cất tủ, để người đi thay thấy luôn phần việc sau buổi chợ.
- Sửa tờ dặn ngay tối đó theo những gì người đi thay thấy khó hiểu, viết bằng chữ của họ.
Một buổi đi cùng thường đáng giá hơn nhiều lần dặn qua điện thoại. Nếu không đi cùng được, gọi video ngắn từ sạp cá hoặc sạp thịt ở lần đầu cũng giúp được phần lớn.
Chị Yến còn nghĩ ra một cách đơn giản: trong buổi đi cùng, chụp ảnh vài món đúng loại nhà hay mua, như bó rau muống cọng nhỏ, khúc cá vừa một đĩa, miếng ba chỉ nạc mỡ xen đều, rồi gom vào một album riêng trên điện thoại chung. Lần sau con trai đi một mình, cầm ảnh ra so ngay tại sạp, không phải đoán chữ “vừa” hay “non” là thế nào.
Khi người đi thay là người ngoài nhà
Có lúc người đi chợ hộ là hàng xóm, người họ hàng ở gần hay người giúp việc theo giờ. Tờ dặn với họ cần rõ hơn, vì họ không biết khẩu vị nhà mình. Nên ghi thêm một dòng quy ước ăn uống nếu nhà có người ăn kiêng hay dị ứng, ví dụ “không mua tôm, cháu dị ứng”.
Chuyện tiền nên làm rõ ngay từ đầu để giữ tình cảm: đưa trước một khoản đủ cho tờ dặn, nhờ họ giữ lại hoá đơn nếu có hoặc đọc lại các khoản đã chi, phần dư trả lại. Không nên để người giúp ứng tiền rồi mới tính sau, vì người ngại nói thường chịu thiệt. Với hàng xóm hay họ hàng giúp một hai lần lúc nhà có việc, một lời cảm ơn kèm món quà nhỏ khi xong việc giữ được tình làng nghĩa xóm tốt hơn là trả công theo buổi.
Với người giúp việc theo giờ, việc đi chợ nên được ghi rõ trong thoả thuận công việc ngay từ đầu, kể cả thời gian đi chợ có tính vào giờ làm hay không. Một tờ dặn đều đặn mỗi tuần, đặt ở cùng một chỗ, giúp họ làm đúng mà không phải hỏi, và giúp nhà mình không phải đứng chỉ từng món.
Nhận đồ về: đừng chê, ghi để lần sau
Khoảnh khắc người đi thay xách đồ về là lúc dễ làm hỏng mọi thứ. Một câu “sao mua rau già thế” có thể khiến chồng, vợ hay con lớn không muốn đi chợ thêm lần nào. Cách nói tốt hơn là cảm ơn trước, cùng mở túi, chỉ ra một điều làm tốt và một điều lần sau có thể khác: “Cá chọn tươi lắm. Rau muống lần sau anh lấy bó cọng nhỏ hơn nhé, xào sẽ giòn hơn.”
Điều “lần sau khác” đó nên được ghi ngay vào tờ dặn, chứ không chỉ nói miệng. Như vậy lần sau người đi thay có thể là một người khác trong nhà mà vẫn không lặp lại lỗi cũ. Sau ba, bốn lần, tờ dặn của nhà bạn sẽ đủ chi tiết để bất kỳ người lớn nào trong nhà cũng đi chợ được.
Cách tự kiểm: sau một tháng, xem có bao nhiêu lần người đi thay phải gọi điện về hỏi trong lúc ở chợ, và bao nhiêu món phải bỏ hoặc nấu khác đi vì mua không đúng. Nếu cả hai giảm dần, tờ dặn đang làm tốt việc của nó. Nhà anh Nam sau tháng đó còn có thêm một lợi ích không ngờ: con trai lớp 11 giờ tự đi chợ được khi bố mẹ cùng bận.
Câu hỏi thường gặp
Lần đầu đi chợ thay nên mua ở chợ hay siêu thị?
Nếu chưa quen chọn đồ tươi, siêu thị gần nhà có hàng đóng gói sẵn và ghi ngày nên dễ hơn cho lần đầu. Khi đã quen tờ dặn và các dấu hiệu chọn đồ, chuyển sang chợ quen của nhà mình để mua được đúng món hay ăn.
Nên dặn số cân cụ thể hay dặn theo bữa?
Ghi cả hai thì tốt nhất nếu người dặn biết rõ. Khi không chắc, dặn theo bữa như “đủ kho cho bốn người” dễ dùng hơn, vì người bán quen việc sẽ ước lượng giúp. Món mua đều đặn mỗi tuần thì ghi số cụ thể.
Con lớn mấy tuổi thì có thể đi chợ thay?
Không có tuổi chuẩn, tuỳ con đã quen đi đường, tính tiền và giao tiếp với người lạ chưa. Nên bắt đầu bằng việc đi cùng, sau đó giao vài món đơn giản, rồi tăng dần khi con tự tin. Ép con đi khi con chưa sẵn sàng dễ làm con ngại việc này.
Người đi thay mua sai món thì nên xử lý thế nào?
Coi như một lần rút kinh nghiệm cho tờ dặn, không phải lỗi của người đi. Đổi thực đơn cho hợp với món đã mua, rồi ghi phần cần dặn kỹ hơn vào tờ giấy. Chê trách thường làm người đi thay ngại nhận việc lần sau.
Nhờ hàng xóm đi chợ hộ có nên gửi tiền trước không?
Nên gửi trước một khoản đủ cho tờ dặn và nói rõ phần dư thì trả lại. Như vậy người giúp không phải ứng tiền và không ai ngại khi tính toán. Ghi lại khoản đã chi vào sổ chi tiêu của nhà mình.