Việc nhà vô hình là phần việc diễn ra trong đầu trước khi tay chân bắt đầu: nhớ cái gì sắp hết, lo việc gì tới hạn, nghĩ xem ai làm và nhắc cho tới khi xong. Nó không có giờ, không có dấu vết, nên khi cả nhà ngồi đếm "ai làm gì" thì phần này thường bị bỏ ra ngoài, và người gánh nó cứ thấy mệt mà không chỉ ra được mệt vì cái gì.
Cách xử lý không phải là than thở hay chờ người kia tự hiểu. Cách làm được là liệt kê việc vô hình ra giấy, đặt cho mỗi việc một cái tên cụ thể, rồi giao trọn cả phần nhớ lẫn phần làm cho một người. Dưới đây là cách nhận ra loại việc này, mẫu liệt kê theo bốn nhóm, và những chỗ nhà nào cũng hay sai khi lần đầu chia lại.
Vì sao gọi là "vô hình" và vì sao nó làm người ta kiệt sức
Không ai thấy lúc nó xảy ra. Rửa bát thì ai cũng thấy chồng bát sạch. Còn chuyện nhận ra lọ nước mắm còn một phần ba, nhớ rằng thứ Bảy có giỗ bên nội, hay để ý ổ cắm bếp hơi nóng thì chẳng để lại gì trên bàn. Người làm việc này cả tuần có thể bị hỏi "hôm nay em làm gì mà mệt".
Nó không có giờ tan ca. Việc tay chân có lúc bắt đầu và lúc kết thúc. Việc nhớ thì chạy nền suốt ngày: đang họp vẫn nghĩ tới chuyện đóng tiền nước, đang tắm vẫn nhẩm xem tối nay nấu gì. Chính cái chạy nền này mới là thứ làm cạn sức, không phải một lần lau nhà.
Người nhắc bị coi là người khó tính. Khi chỉ một người giữ danh sách trong đầu, người đó buộc phải nhắc. Nhắc lần một là bình thường, lần ba thành cằn nhằn. Người kia thấy mình bị sai, người nhắc thấy mình như quản lý không lương. Cả hai đều khó chịu, dù chẳng ai lười.
Nó dồn về một người mà không ai quyết định như vậy. Thường là người về nhà sớm hơn, người quen việc bếp hơn, hoặc người lỡ nhớ một lần. Sau vài tháng thành nếp, và không còn ai nhớ là chưa từng có ai đồng ý.
Bốn nhóm việc vô hình: mẫu liệt kê cho nhà mình
Ngồi với một tờ giấy chia bốn cột như dưới đây. Mỗi cột ghi càng cụ thể càng tốt, viết thành động từ chứ không viết chung chung. "Lo ăn uống" là quá rộng; "nghĩ thực đơn tối thứ Hai đến thứ Sáu" mới chia được.
| Nhóm | Ví dụ việc cụ thể | Dấu hiệu nhà bạn đang bỏ sót |
|---|---|---|
| Nhớ và theo dõi | Biết gạo, dầu, giấy vệ sinh còn bao nhiêu; nhớ hạn đóng tiền điện, nước, mạng; nhớ ngày giỗ, sinh nhật hai bên | Hết đồ mới biết, phải chạy đi mua gấp buổi tối |
| Lên kế hoạch | Nghĩ thực đơn tuần, xếp lịch về quê dịp lễ, tính trước tháng nào có khoản lớn | Chuyện gì cũng quyết vào phút chót |
| Phát hiện vấn đề | Để ý vòi rỉ, quạt kêu, tủ lạnh đóng tuyết, giấy tờ xe sắp hết hạn | Hỏng nặng mới gọi thợ |
| Điều phối và nhắc | Hẹn thợ, nhắc người khác việc của họ, gọi hỏi bố mẹ có cần gì, giữ liên lạc với ban quản lý chung cư | Một người phải nhắc đi nhắc lại, người kia thấy bị giục |
Đừng cố ghi đủ trong một buổi. Dán tờ giấy lên cửa tủ lạnh một tuần, ai chợt nhớ ra việc gì thì ghi thêm. Hầu hết các nhà đến cuối tuần sẽ có từ ba mươi đến năm mươi dòng, nhiều hơn hẳn con số mọi người đoán lúc đầu.
Ví dụ: nhà anh Khoa và chị Vy ở Đà Nẵng
Ví dụ giả định: anh Khoa và chị Vy cưới được ba năm, chưa có con, cả hai đi làm giờ hành chính. Theo cảm nhận của anh Khoa, việc nhà chia khá đều: anh đổ rác, rửa bát, cuối tuần lau nhà; chị nấu cơm và giặt. Chị Vy thì mệt mà không giải thích được.
Khi hai người ghi tờ bốn cột trong một tuần, cột "nhớ và theo dõi" có mười một dòng, chín dòng trong đó chị Vy đang giữ. Cột "điều phối và nhắc" có bảy dòng, sáu dòng của chị. Anh Khoa không lười, anh chỉ chưa từng biết những việc đó tồn tại, vì nó đã được làm xong trước khi anh kịp thấy.
Hai người không chia lại từng dòng. Họ chọn ba mảng trọn vẹn để anh Khoa nhận cả phần nhớ: tủ đồ khô và đồ dùng trong nhà, các khoản đóng tiền hằng tháng, và việc liên lạc với thợ khi có gì hỏng. Từ đó chị Vy không nhắc mấy việc này nữa, kể cả khi thấy sắp hết giấy vệ sinh. Tháng đầu có một lần hết dầu ăn giữa tuần. Tháng thứ hai thì không.
Cách chia việc vô hình mà không biến thành cuộc kể công
Sau khi có danh sách, làm theo thứ tự này. Mục tiêu không phải tính điểm ai làm nhiều hơn mà là để không còn việc nào nằm trong đầu một người mà người kia không biết.
- Gom các dòng thành mảng trọn vẹn: mảng "đồ dùng trong nhà", mảng "tiền đóng định kỳ", mảng "họ hàng hai bên", mảng "sửa chữa". Một mảng gồm cả việc nhớ, việc quyết và việc làm.
- Mỗi người chọn mảng mình nhận. Người đang giữ nhiều dòng vô hình nhất được nhả ra trước.
- Với mỗi mảng, người nhận tự quyết cách theo dõi: ghi sổ, ghi chú điện thoại hay dán giấy, miễn là người kia không phải nhắc.
- Thống nhất một câu: "Mảng của ai thì người đó nhớ." Người kia thấy sắp hết đồ có thể báo một lần, nhưng không đi mua thay, không nhắc lần hai.
- Hẹn ngày xem lại sau bốn tuần, không phải sau mỗi lần có sai sót.
Bước khó nhất là bước bốn. Người quen giữ việc thường thấy sốt ruột và làm luôn cho nhanh. Làm thay một lần là mảng đó quay về chỗ cũ.
Chỗ hay sai khi lần đầu chia lại
Chỉ chia phần làm, giữ lại phần nhớ. Câu "em nhắc thì anh đi mua" nghe công bằng nhưng thực chất người nhắc vẫn giữ việc vô hình. Muốn chia thật thì người đi mua cũng phải là người biết khi nào cần mua.
Chia theo từng việc lẻ. Giao "đi chợ thứ Tư" nhưng người kia vẫn phải nghĩ món, kiểm tủ lạnh, ghi danh sách. Việc lẻ không có đầu có cuối thì người giao vẫn phải đứng sau giám sát.
Chấm điểm cách làm của người kia. Người mới nhận mảng sẽ làm khác. Mua loại xà phòng khác, xếp tủ khác. Nếu không sai về an toàn hay tiền bạc thì để họ làm theo cách của họ; chê một lần là họ trả lại mảng đó.
Coi danh sách là bản cáo trạng. Mục đích của tờ giấy là để thấy, không phải để đòi bù. Nhà nào mở đầu bằng câu "anh xem, em làm hết chừng này" thì thường kết thúc bằng một cuộc cãi, và danh sách bị cất đi.
Câu cả nhà nên hỏi nhau khi ngồi xem danh sách
Mấy câu hỏi dưới đây giúp cuộc nói chuyện đi vào việc thay vì vào cảm xúc. Không cần hỏi hết, chọn ba bốn câu hợp với nhà mình.
- Trong danh sách này, việc nào nhà mình chưa từng nói tới nhưng vẫn có người đang làm?
- Nếu người giữ nhiều việc nhất đi công tác một tuần, việc nào sẽ bị bỏ dở đầu tiên?
- Việc nào anh hoặc em thấy không cần làm nữa, có thể bỏ hẳn?
- Mảng nào mỗi người thấy mình làm được trọn vẹn mà không cần người kia nhắc?
- Khi một người quên, người kia nên làm gì: nhắc một lần, để kệ, hay làm thay?
- Bốn tuần nữa nhà mình xem lại vào ngày nào, ai là người nhớ hẹn đó?
Câu cuối nghe buồn cười nhưng quan trọng. Nếu chỉ một người nhớ ngày xem lại thì chính nó lại thành một việc vô hình nữa.
Việc vô hình nào nên bỏ hẳn thay vì chia
Những việc chỉ một người thấy cần. Gấp khăn tắm theo một kiểu riêng, là phẳng ga giường mỗi tuần, đổi bọc ghế theo mùa. Nếu chỉ một người thấy thiếu thì đó là ý thích của người ấy, không phải việc chung. Người thích thì làm, còn không thì gạch khỏi danh sách.
Những lần kiểm tra lặp lại vì không tin người kia. Đã giao mảng đóng tiền điện cho chồng mà vợ vẫn mở tin nhắn ngân hàng ra xem đã trừ chưa, thì việc vô hình chưa hề rời đi. Kiểm thêm một tháng đầu là được, sau đó bỏ hẳn.
Những việc nhớ thay cho người lớn khác. Nhớ lịch hẹn nha sĩ của chồng, nhớ sinh nhật đồng nghiệp của vợ, nhớ hạn nộp giấy tờ ở chỗ làm của em trai. Người lớn nào tự lo việc riêng của mình. Cứ giữ hộ thì người kia không bao giờ cần nhớ.
Những việc đã hết lý do tồn tại. Có nhà vẫn đi chợ sáng mỗi ngày dù cả nhà ăn trưa ở chỗ làm, vẫn nấu ba món mỗi bữa từ hồi còn sống với ông bà. Hỏi lại "nhà mình còn cần việc này không" trước khi hỏi "ai làm việc này".
Cách tự kiểm sau một tháng
Có một phép thử đơn giản: trong tuần vừa rồi, người từng giữ nhiều việc vô hình nhất đã phải nhắc người kia bao nhiêu lần? Nếu từ năm, sáu lần xuống còn một hai lần, việc chia đã có tác dụng. Nếu vẫn nhắc như cũ, mảng giao đi chưa trọn, thường là thiếu phần nhớ.
Phép thử thứ hai là hỏi người từng gánh nhiều: "Lúc ở chỗ làm, em còn nghĩ tới chuyện nhà bao nhiêu?" Câu trả lời không cần chính xác, chỉ cần so với tháng trước. Đây là thứ duy nhất đo được việc vô hình, vì bản chất của nó là chiếm chỗ trong đầu.
Cũng đừng mong chia được tuyệt đối. Có những việc gắn với người, như nhớ sở thích ăn uống của bố mẹ bên mình, thì người đó giữ là hợp lý. Mục tiêu là không còn một người duy nhất làm "bộ nhớ" của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Việc nhà vô hình khác việc nhà thường ở chỗ nào?
Việc nhà thường là thao tác nhìn thấy được như nấu, giặt, lau. Việc vô hình là phần nhớ, lên kế hoạch, phát hiện vấn đề và nhắc người khác, diễn ra trong đầu trước khi ai đó bắt tay vào làm, nên không ai đếm được.
Làm sao để người kia hiểu mình đang gánh việc vô hình mà không cãi nhau?
Đừng bắt đầu bằng lời trách. Cùng ghi danh sách bốn nhóm trong một tuần, để chính tờ giấy cho thấy ai đang giữ dòng nào. Người kia thường bất ngờ thật sự, vì họ chưa bao giờ nhìn thấy phần việc đó.
Giao việc vô hình rồi mà người kia quên thì sao?
Thống nhất trước: mảng của ai thì người đó chịu hậu quả nhỏ khi quên, ví dụ hết dầu ăn thì người giữ mảng đi mua buổi tối. Đừng làm thay, vì làm thay một lần là mảng việc lặng lẽ quay về chỗ cũ.
Nhà có ông bà ở cùng thì việc vô hình chia thế nào?
Vẫn liệt kê theo bốn nhóm như trên, nhưng hỏi ông bà muốn nhận mảng nào. Nhiều ông bà thích giữ mảng họ hàng, giỗ chạp hay chuyện vườn tược. Phần còn lại các người lớn đi làm chia với nhau, không dồn cho một người.
Có nên dùng bảng điểm để tính ai làm nhiều hơn không?
Thường không nên. Chấm điểm biến việc nhà thành cuộc thi và khiến mỗi người chỉ làm đúng phần được tính. Danh sách việc vô hình dùng để nhìn cho rõ và chia mảng trọn vẹn, không dùng để đòi bù công.
Bao lâu nên xem lại cách chia một lần?
Lần đầu xem lại sau bốn tuần, sau đó vài tháng một lần hoặc khi nhà có thay đổi lớn như chuyển nhà, đổi chỗ làm, có người về ở cùng. Mỗi lần chỉ cần mười lăm phút với danh sách cũ.