Khi phát hiện mất hay hỏng giấy tờ, làm theo thứ tự: chặn thiệt hại trước (khoá thẻ, báo nơi phát hành với giấy tờ liên quan tiền), báo cơ quan có thẩm quyền nếu bị trộm hoặc nghi bị lợi dụng, rồi mới tính chuyện cấp lại. Bản chụp, danh mục và mọi mảnh còn lại của tờ giấy đều là thứ cần giữ, không vứt.
Mất giấy tờ thường xảy ra theo bốn cách: nhà bị trộm, giấy bị rơi hay để quên ở ngoài, nước ngập hoặc dột, và cháy. Mỗi cách cần phản ứng hơi khác nhau, nhưng đều có chung một điểm: nhà nào đã có danh mục và bản chụp thì đỡ vất vả hơn hẳn. Bài này đi qua những việc nên làm ngay, việc làm trong những ngày sau, và chuẩn bị gì cho lần sau. Thủ tục cấp lại từng loại giấy có thể thay đổi, nên hỏi trực tiếp cơ quan đã cấp hoặc cơ quan nơi cư trú.
Ngày đầu tiên: thứ tự việc làm
Khi hoảng, người ta hay làm việc theo thứ tự nghĩ ra trước. Hãy làm theo thứ tự thiệt hại có thể xảy ra:
- Xác định cái gì mất: mở danh mục giấy tờ của nhà, đánh dấu những tờ không thấy. Không có danh mục thì ghi ra giấy những gì nhớ được.
- Với thẻ ngân hàng, sổ tiết kiệm, giấy tờ liên quan tiền: liên hệ ngay nơi phát hành qua kênh chính thức ghi trên ứng dụng hoặc trang của họ để khoá.
- Với căn cước và giấy tờ có thể bị dùng mạo danh: liên hệ công an nơi cư trú để hỏi về việc báo mất và các bước tiếp theo.
- Nếu bị trộm: báo công an nơi xảy ra, giữ nguyên hiện trường trong khả năng, chụp ảnh.
- Báo cho người lớn trong nhà và người thân gần gũi biết để cảnh giác nếu có ai gọi điện tự xưng nhặt được giấy tờ.
- Ghi lại mọi cuộc gọi đã làm: ngày giờ, gọi tới đâu, được dặn gì.
Nhà chị Thảo ở Đà Nẵng bị trộm vào lúc cả nhà về quê. Kẻ trộm lấy chiếc túi xách để trên bàn, trong đó có ví và căn cước của chị. Chị khoá thẻ trước khi gọi bất cứ ai khác, và vì vậy không mất đồng nào qua thẻ. Phần căn cước thì chị làm thủ tục trong tuần sau, không gấp bằng.
Giấy nào báo ai, hỏi gì
Bảng dưới gom các loại giấy tờ thường gặp và nơi nên liên hệ trước. Đây là gợi ý theo nguyên tắc chung; tên cơ quan và thủ tục cụ thể có thể khác theo thời điểm, hãy hỏi lại để chắc.
| Giấy tờ | Liên hệ trước | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| Thẻ căn cước | công an nơi cư trú | báo mất thế nào, cấp lại cần gì, tài khoản định danh có cần khoá không |
| Thẻ ngân hàng, sổ tiết kiệm | nơi phát hành, qua kênh chính thức | khoá ngay, làm lại cần gì |
| Giấy chứng nhận nhà đất | cơ quan đăng ký đất đai hoặc uỷ ban xã, phường nơi có đất | báo mất thế nào, thủ tục cấp lại, có cần đăng tin báo mất không |
| Giấy đăng ký xe | cơ quan đăng ký xe | cấp lại cần gì, trong lúc chờ đi xe có vướng gì không |
| Hộ chiếu | cơ quan quản lý xuất nhập cảnh | trình báo mất, cấp lại mất bao lâu |
| Giấy khai sinh, kết hôn | uỷ ban xã, phường nơi đã đăng ký | xin bản sao trích lục hay cấp lại |
| Bằng cấp, học bạ | nơi đã cấp | cấp bản sao từ sổ gốc hay giấy xác nhận |
Khi liên hệ, mang theo bản chụp nếu có. Bản chụp không thay được bản gốc, nhưng giúp người tiếp nhận tra cứu nhanh hơn và giúp bạn khai đúng số giấy, ngày cấp, nơi cấp.
Giấy tờ bị ngập nước hoặc dột ướt
Giấy bị ướt mà chưa nát vẫn có thể cứu được phần lớn nếu xử lý sớm. Đầu tiên lấy giấy ra khỏi túi hay hộp đang ngập, đừng cố tách các tờ đang dính chặt vào nhau khi còn ướt sũng. Đặt cả xấp lên mặt phẳng sạch, thấm bớt nước bằng khăn giấy hoặc khăn vải sạch, ấn nhẹ, không chà.
Khi giấy đã bớt sũng, tách nhẹ từng tờ, đặt xen giữa các tờ giấy thấm hoặc khăn khô, thay giấy thấm vài lần. Để khô trong phòng thoáng, có quạt thổi gián tiếp, không phơi nắng gắt, không sấy bằng máy sấy tóc ở nhiệt cao, không là. Tờ nào nhăn khi khô thì kẹp giữa hai tấm bìa cứng có vật nặng đè lên vài ngày.
Chụp lại từng tờ ngay khi đã khô, kể cả khi chữ bị nhoè. Tờ nào chữ, dấu không còn đọc được thì mang cả tờ hỏng và bản chụp cũ tới cơ quan đã cấp để hỏi thủ tục. Đừng tô lại chữ hay dấu.
Sau trận ngập, xem lại chỗ cất. Nếu hộp nằm ở tầng trệt hay ngăn sát sàn, đây là lúc chuyển lên cao.
Giấy tờ bị cháy hoặc bị trộm cả hộp
Với cháy, an toàn của người là trên hết. Không ai quay vào nhà đang cháy để lấy giấy tờ. Sau khi đã an toàn, phần giấy bị cháy xém nhưng còn đọc được thì giữ nguyên, cho vào túi riêng, không cố gỡ. Những mảnh còn lại có thể giúp cơ quan đối chiếu.
Với trộm, nếu mất cả hộp giấy tờ, nhà sẽ phải làm lại nhiều thứ cùng lúc. Lập danh sách theo thứ tự quan trọng: giấy liên quan tiền và mạo danh trước, nhà đất và xe sau, bằng cấp và tư liệu cuối. Chia người đi làm từng nhóm. Giữ biên bản trình báo của công an, vì một số cơ quan có thể hỏi tới khi làm lại.
Hai tình huống này là lý do bản chụp lưu ở ngoài nhà có giá trị. Nhà chị Phương ở Lâm Đồng bị cháy bếp lan lên phòng làm việc, hộp giấy tờ bị cháy gần hết. Chị vẫn có bản chụp mọi tờ trong dịch vụ lưu trữ, nên khi đi làm lại, chị khai được số, ngày cấp và nơi cấp của từng giấy mà không phải nhớ.
Rơi hoặc để quên giấy tờ ở ngoài
Phần lớn giấy tờ mất không phải do trộm mà do chính mình để quên: ở quầy giao dịch, trên xe khách, trong túi áo đem đi giặt, ở bàn tiếp đón phòng khám. Khi phát hiện, việc đầu tiên là nghĩ lại hành trình trong ngày, theo thứ tự ngược: chỗ gần nhất đã rút giấy ra là chỗ nào. Gọi ngay cho những nơi đó; quầy giao dịch, phòng khám, nhà xe thường giữ lại đồ khách bỏ quên một thời gian.
Nếu đã gọi hết mà không thấy, chuyển sang thứ tự việc làm của ngày đầu tiên như ở trên: khoá những gì liên quan tiền, báo cơ quan với giấy có thể bị mạo danh. Đừng chờ vài ngày "biết đâu có người mang trả", vì trong vài ngày đó thông tin trên giấy có thể đã bị dùng.
Nhà nào hay có người mang bản gốc ra ngoài thì nên có một nếp nhỏ: rút giấy ra ở đâu, cất lại ngay ở đó trước khi rời chỗ, và kiểm túi trước khi lên xe. Anh Lực ở Hải Phòng, sau một lần quên giấy đăng ký xe ở tiệm sửa xe, tập thói quen chạm tay vào ngăn ví trước khi đứng dậy khỏi bất kỳ quầy nào. Nghe đơn giản, nhưng từ đó anh chưa quên lần nào.
Cảnh giác những cú điện thoại sau khi mất giấy
Người tự xưng nhặt được giấy tờ. Có người tốt thật, nhưng cũng có kẻ dùng thông tin trên giấy để đòi tiền chuộc hoặc lừa thêm. Nếu được gọi, hẹn nhận ở chỗ công cộng hoặc tại cơ quan công an, không chuyển tiền trước.
Người tự xưng là cơ quan nhà nước. Cơ quan không gọi điện yêu cầu bạn chuyển tiền để làm lại giấy tờ hay bấm vào đường dẫn lạ. Nếu nghi ngờ, cúp máy và tự liên hệ cơ quan qua kênh bạn biết.
Tin nhắn báo khoản vay hay thuê bao đứng tên bạn. Có thể ai đó đang dùng thông tin trên giấy bị mất. Liên hệ trực tiếp nơi gửi thông báo qua kênh chính thức, và báo công an nếu thấy dấu hiệu bị mạo danh.
Bài đăng trên mạng xã hội tìm người đánh rơi. Có bài đăng thật, có bài đăng giả để dụ người mất liên lạc rồi đòi phí. Kiểm người đăng, đề nghị giao qua công an phường hoặc nơi công cộng, không gửi thêm ảnh giấy tờ của mình để chứng minh.
Người hỏi thêm thông tin để giúp làm lại nhanh. Không đọc mã xác thực, mật khẩu cho bất kỳ ai qua điện thoại, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng.
Chuẩn bị để lần sau đỡ khổ
Mất giấy lần đầu là bài học đắt. Sau khi xong việc, ngồi lại cùng nhau một buổi, xem nhà mình đã thiếu gì và sửa:
- Danh mục: nếu chưa có, lập ngay. Nếu có mà sai, cập nhật.
- Bản chụp ở ngoài nhà: nếu bản chụp chỉ nằm trong chiếc điện thoại đã mất cùng túi xách, giờ là lúc thêm một nơi lưu thứ hai.
- Tách nhóm: giấy liên quan tiền không để chung túi xách với căn cước khi không cần. Giấy nhà đất không để chung hộp với giấy nhân thân.
- Chỗ cất: nếu mất do ngập hay dột, đổi chỗ cất. Nếu mất do trộm, cân nhắc ngăn có khoá.
- Mang theo ít hơn: ra ngoài chỉ mang giấy cần cho việc hôm đó. Bản gốc ít dùng thì để ở nhà.
Câu hỏi nên hỏi nhau sau sự cố: "Lần này mình mất bao lâu để biết mất những gì?". Nếu câu trả lời là cả ngày, nhà bạn cần danh mục. Nếu là mười phút, danh mục đã làm tốt việc của nó, và bạn chỉ cần sửa phần chỗ cất.
Cũng đừng quên ghi lại sự cố vào sổ việc nhà: ngày mất, mất gì, đã làm lại xong những gì, giấy mới cất ở đâu. Một năm sau, khi có ai hỏi tờ giấy cũ đâu rồi, cả nhà có câu trả lời ngay trong sổ.
Câu hỏi thường gặp
Mất thẻ căn cước có cần báo ngay không?
Nên liên hệ công an nơi cư trú sớm để hỏi về việc báo mất và cấp lại, nhất là khi nghi bị trộm. Đồng thời để ý các tin nhắn, cuộc gọi lạ liên quan tới tài khoản hay thuê bao đứng tên mình.
Giấy tờ bị ướt có nên phơi nắng cho nhanh khô không?
Không nên phơi nắng gắt hay sấy nóng. Nhiệt làm giấy co, giòn và có thể làm mực, dấu biến dạng. Thấm bớt nước, xen giấy thấm giữa các tờ và để khô trong phòng thoáng là cách an toàn hơn.
Mất giấy chứng nhận nhà đất thì có mất quyền với nhà đất không?
Mất tờ giấy không có nghĩa là mất quyền, vì thông tin còn lưu ở cơ quan đăng ký. Tuy vậy cần liên hệ sớm cơ quan đăng ký đất đai hoặc uỷ ban xã, phường để hỏi thủ tục báo mất và cấp lại.
Có ai gọi báo nhặt được giấy tờ và đòi tiền thì làm thế nào?
Không chuyển tiền trước. Đề nghị gặp ở nơi công cộng hoặc giao qua công an. Nếu người đó đe doạ hoặc đòi tiền vô lý, báo công an và cung cấp số đã gọi cho bạn.
Bản chụp giấy tờ có dùng để làm lại giấy bị mất được không?
Bản chụp không thay bản gốc, nhưng giúp bạn khai đúng số giấy, ngày cấp, nơi cấp và giúp cơ quan tra cứu nhanh hơn. Đó là lý do nên lưu bản chụp ở một nơi ngoài nhà.