Một nhà nên giữ năm nhóm giấy tờ: giấy tờ nhân thân của từng người, giấy tờ nhà đất, giấy tờ xe, giấy tờ bảo hiểm – sức khoẻ, và hợp đồng – học bạ – bằng cấp. Cách nhanh nhất để biết nhà mình đủ hay thiếu là lập một bảng chia theo hai trục: từng người trong nhà, và từng việc trong nhà, rồi đánh dấu tờ nào đang có bản gốc, tờ nào chỉ có bản chụp, tờ nào chưa thấy.
Phần lớn nhà không thiếu giấy tờ, mà thiếu một danh sách. Giấy nằm rải ở ba bốn chỗ: ngăn tủ quần áo, cặp đựng hồ sơ cũ của người chồng, túi ni lông trong vali, hộp bánh trên nóc tủ. Đến lúc cần làm thủ tục cho con đi học hay bán chiếc xe cũ, cả nhà lục tung mới thấy thiếu đúng tờ cần. Bài này đưa ra danh mục gợi ý và cách tự kiểm trong một buổi tối; thủ tục cụ thể từng loại thì luôn hỏi lại cơ quan nơi cư trú vì quy định có thể đã thay đổi.
Năm nhóm giấy tờ và ví dụ trong từng nhóm
Bảng dưới là khung để bạn đối chiếu. Không phải nhà nào cũng có đủ mọi dòng; nhà thuê thì không có giấy chứng nhận nhà đất nhưng có hợp đồng thuê, nhà không có ô tô thì bỏ dòng đăng kiểm. Cột cuối là chỗ hay bị bỏ sót nhất theo kinh nghiệm của nhiều nhà.
| Nhóm | Ví dụ giấy tờ | Hay bị quên |
|---|---|---|
| Nhân thân | thẻ căn cước, giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, hộ chiếu | giấy khai sinh bản gốc của chính người lớn, vẫn cần khi làm một số thủ tục |
| Nhà đất | giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và nhà, hợp đồng mua bán, biên lai nộp thuế đất | bản vẽ, giấy phép xây dựng, biên bản bàn giao căn hộ |
| Xe | giấy đăng ký xe, giấy chứng nhận kiểm định với ô tô, bảo hiểm bắt buộc | hợp đồng mua xe cũ và giấy tờ sang tên |
| Bảo hiểm – sức khoẻ | thẻ bảo hiểm y tế, sổ hoặc mã số bảo hiểm xã hội, hợp đồng bảo hiểm tự nguyện | giấy ra viện, kết quả xét nghiệm cũ, sổ tiêm chủng |
| Hợp đồng – học hành | hợp đồng lao động, hợp đồng thuê nhà, bằng cấp, học bạ | hợp đồng mạng, điện, nước đứng tên ai; giấy bảo hành đồ lớn |
Hãy coi bảng này như mục lục chứ không phải nghĩa vụ. Cái đáng làm là biết rõ nhà mình có tờ nào và đang nằm ở đâu, chứ không phải gom đủ mọi dòng cho đẹp. Một tờ có trong danh sách mà không tìm thấy thì ghi chữ "chưa thấy" vào ô, để lần sau còn biết đường đi hỏi.
Chia theo từng người: mỗi người một dòng
Cách thứ hai là nhìn theo người. Nhà anh Lộc ở Đồng Nai có bốn người: anh, vợ là chị Hạnh, con gái lớp năm và bà nội sống cùng. Hai vợ chồng ngồi lập bảng như dưới đây, mỗi người một dòng, mỗi loại giấy một cột, đánh dấu G là có bản gốc, C là chỉ có bản chụp, trống là chưa thấy.
| Người | Căn cước | Khai sinh | Bảo hiểm y tế | Hộ chiếu | Bằng cấp, giấy riêng |
|---|---|---|---|---|---|
| Anh Lộc | G | C | G | G | G bằng đại học, G bằng lái ô tô |
| Chị Hạnh | G | G | G | trống | G bằng cao đẳng |
| Con gái | không cần | G | G | trống | G học bạ, G sổ tiêm chủng |
| Bà nội | G | trống | G | trống | C sổ hưu, G sổ khám bệnh mạn tính |
Nhìn bảng là thấy ngay ba ô cần xử lý: giấy khai sinh của anh Lộc chỉ còn bản chụp, giấy khai sinh của bà chưa thấy, sổ hưu của bà chỉ có bản chụp. Ô "không cần" của con gái là vì trẻ dưới mười bốn tuổi chưa bắt buộc làm thẻ căn cước; nếu nhà bạn đã làm cho con thì ghi vào. Cách chia theo người giúp không ai bị bỏ quên, nhất là ông bà, người ít khi tự lo giấy tờ của mình.
Chia theo từng việc: giấy tờ nào đi cùng việc nào
Trục thứ hai là việc. Một số giấy tờ không thuộc về người nào mà thuộc về một việc chung của cả nhà. Liệt kê theo việc giúp bạn thấy những tờ không ai đứng tên rõ ràng nhưng mất thì cả nhà khổ:
- Việc ở: giấy chứng nhận nhà đất hoặc hợp đồng thuê, biên bản bàn giao, hợp đồng dịch vụ quản lý chung cư, giấy tờ xác nhận cư trú khi cần.
- Việc đi lại: giấy đăng ký từng xe, bảo hiểm bắt buộc, giấy kiểm định với ô tô, hợp đồng mua bán nếu xe mua lại.
- Việc học: giấy khai sinh của con, học bạ, giấy chuyển trường, giấy xác nhận hoàn thành chương trình.
- Việc làm: hợp đồng lao động, quyết định nghỉ việc, giấy xác nhận thu nhập khi cần, sổ hoặc mã số bảo hiểm xã hội.
- Việc khám chữa bệnh: thẻ bảo hiểm y tế, giấy chuyển tuyến, giấy ra viện, đơn thuốc dùng lâu dài.
- Việc tiền nong: hợp đồng đặt cọc, giấy biên nhận vay mượn trong họ hàng, biên lai đóng thuế đất.
Khi lập theo việc, hãy viết thêm một cột ghi "ai đứng tên". Hợp đồng điện đứng tên chủ nhà cũ, hợp đồng mạng đứng tên em trai đã chuyển đi, xe máy đứng tên người bán từ năm năm trước: đó là ba ca rất hay gặp và đều gây rắc rối đúng lúc cần đổi, cắt hay sang tên.
Kiểm cả nhà trong một buổi tối: trình tự gợi ý
Đừng chờ cuối tuần rảnh mới làm, vì cuối tuần rảnh hiếm khi tới. Một buổi tối hai tiếng là đủ cho lần đầu nếu làm đúng trình tự:
- Gom mọi chỗ đang cất giấy tờ ra một mặt bàn hoặc mặt sàn. Hỏi từng người lớn trong nhà xem còn chỗ nào riêng, ví dụ cặp công tác hay ngăn kéo bàn làm việc.
- Chia thành năm đống theo năm nhóm ở trên, chưa đọc kỹ, chỉ chia.
- Lấy từng đống, đánh dấu vào bảng theo người: gốc, chụp hay chưa thấy.
- Riêng những tờ có ngày hết hạn, ghi ngày ra một tờ giấy riêng để làm lịch theo dõi sau.
- Những gì đã hết giá trị (hợp đồng thuê nhà cũ đã thanh lý xong, giấy hẹn đã qua) để sang một túi "chờ xem lại", chưa huỷ ngay tối nay.
- Cất lại theo nhóm vào túi hoặc kẹp có ghi tên nhóm ở mặt ngoài.
- Viết danh sách những ô "chưa thấy" và chia người đi hỏi: ai hỏi cơ quan nào, trước ngày nào.
Bước năm là chỗ nhiều người làm sai. Hứng lên dọn sạch thì dễ huỷ nhầm một biên bản thanh lý mà vài tháng sau chủ nhà cũ đòi xem. Để túi chờ ít nhất vài tuần, khi nào cả nhà đã nhìn qua mới bỏ.
Những chỗ hay sai khi lập danh mục
Chỉ một người biết. Người hay lo giấy tờ trong nhà tự làm hết, người kia không hề biết túi nào để ở đâu. Đến lúc người lo việc ốm hay đi xa, cả nhà đứng hình. Danh mục nên do hai người lớn cùng lập, hoặc ít nhất người kia phải đọc qua và tự tay tìm thử hai ba tờ.
Nhầm bản chụp là đủ. Bản chụp trên điện thoại rất tiện để tra số, nhưng nhiều thủ tục vẫn yêu cầu bản gốc để đối chiếu hoặc bản sao có chứng thực. Ghi rõ G và C trong bảng là để không tự lừa mình rằng nhà đã đủ.
Bỏ quên giấy tờ của ông bà. Ông bà sống cùng thường tự cất giấy của mình trong tủ riêng, con cháu không biết. Hỏi khéo và xin phép trước, đừng tự mở tủ.
Lập xong rồi để đó. Danh mục không cập nhật thì sau một năm sẽ sai: có xe mới, con chuyển trường, hộ chiếu đã làm lại. Gắn việc cập nhật với một dịp cố định trong năm, chẳng hạn tuần dọn nhà trước Tết, sẽ dễ nhớ hơn tự nhắc.
Gom hết vào một túi duy nhất. Một túi thì dễ tìm, nhưng mất túi đó là mất tất cả. Giấy tờ nhà đất và giấy tờ nhân thân nên cách nhau ít nhất một ngăn, còn bản chụp thì để ở chỗ khác hẳn.
Những câu cả nhà nên hỏi nhau
Danh mục là việc chung, nên cuộc nói chuyện quanh nó cũng là việc chung. Có vài câu đáng hỏi thẳng trong bữa tối, nói nhẹ nhàng để không ai thấy bị kiểm tra: "Anh có biết giấy khai sinh của em để đâu không?", "Nếu mai em phải đi viện gấp, anh lấy thẻ bảo hiểm của em ở chỗ nào?", "Xe máy này đang đứng tên ai, còn giấy mua bán không?", "Hợp đồng mạng của nhà mình đang đứng tên ai, có cần đổi không?".
Nhà nhiều thế hệ thì thêm câu cho ông bà, hỏi theo kiểu nhờ: "Bố ơi, giấy tờ đất ở quê con có cần giữ giúp bản chụp không?". Không phải để con cháu nắm hết, mà để khi ông bà cần đi làm thủ tục thì có người biết đường tìm. Với anh chị em ở chung, hỏi rõ tờ nào là của chung, tờ nào là của riêng từng người, và ai giữ bản gốc.
Một quy ước nhỏ giúp nhiều: ai lấy giấy tờ ra khỏi chỗ cất thì nói một câu trong nhóm nhắn tin gia đình, mang trả thì nói lại. Nghe hơi kỹ nhưng chỉ vài lần là thành nếp, và không còn cảnh hai người cùng nghĩ người kia đang cầm tờ giấy.
Cách tự kiểm danh mục có dùng được không
Danh mục tốt là danh mục người khác trong nhà dùng được mà không cần hỏi bạn. Có một phép thử đơn giản: đưa danh sách cho người còn lại, chọn ngẫu nhiên ba tờ, ví dụ giấy đăng ký chiếc xe máy, thẻ bảo hiểm y tế của con, hợp đồng thuê nhà, rồi bấm giờ xem họ tìm ra trong bao lâu. Mỗi tờ dưới năm phút là đạt. Tờ nào phải gọi hỏi bạn mới thấy thì chỗ cất hoặc cách ghi chưa rõ.
Phép thử thứ hai là đọc danh mục và tưởng tượng một việc sắp tới: con vào lớp sáu, bán chiếc xe cũ, bố đi khám ở bệnh viện tỉnh. Với từng việc, đếm xem cần tờ nào và tờ đó có trong danh mục không. Thiếu thì bổ sung ngay.
Không cần danh mục đẹp hay đầy đủ như mẫu. Một tờ giấy viết tay dán mặt trong cánh tủ, cập nhật mỗi năm một lần, đã hơn hẳn việc nhà nào cũng có mà không ai biết nằm đâu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thuê trọ thì cần giữ những giấy tờ gì?
Người thuê nên giữ hợp đồng thuê có chữ ký hai bên, biên nhận tiền đặt cọc, biên bản tình trạng phòng lúc nhận, giấy tờ đăng ký cư trú nếu đã làm, và các biên nhận đóng tiền điện nước nếu chủ nhà thu riêng.
Có cần giữ giấy khai sinh bản gốc khi đã có thẻ căn cước không?
Nên giữ. Thẻ căn cước dùng cho hầu hết giao dịch hằng ngày, nhưng một số thủ tục về hộ tịch, kết hôn hay giấy tờ cho con vẫn có thể cần giấy khai sinh hoặc bản sao. Hỏi lại cơ quan làm thủ tục để biết chính xác.
Sổ hộ khẩu giấy cũ còn cần giữ không?
Sổ hộ khẩu giấy không còn dùng để chứng minh cư trú nữa vì thông tin đã chuyển vào cơ sở dữ liệu. Nhiều nhà vẫn giữ lại làm tư liệu gia đình, cất cùng nhóm nhân thân nhưng ghi chú rõ là không còn giá trị thủ tục.
Ai trong nhà nên giữ danh mục giấy tờ?
Cả hai vợ chồng hoặc mọi người lớn cùng biết danh mục là tốt nhất. Một người có thể là người cập nhật chính, nhưng danh sách phải để ở chỗ người kia biết và đã từng tự tìm thử vài tờ.
Bao lâu nên rà lại danh mục một lần?
Mỗi năm một lần là đủ cho nhà bình thường, cộng thêm mỗi khi có biến động lớn như mua xe, chuyển nhà, sinh con, có người đi làm xa. Gắn với một dịp cố định trong năm sẽ dễ duy trì hơn.