Trong nhà ba thế hệ, chuyện tiền êm nhất khi mọi khoản chi chung được viết ra một tờ, mỗi khoản có đúng một người nhận trọn, còn khoản riêng của từng nhà nhỏ thì tách hẳn ra ngoài. Không cần chia đều từng đồng; cần mỗi người biết mình lo khoản nào và người kia lo khoản nào.
Bài này đi theo thứ tự làm được: liệt kê khoản chung, chọn một trong ba cách chia, xem ví dụ một nhà ở Nghệ An, tách khoản riêng, tránh những chỗ hay vướng và tự kiểm sau ba tháng. Số tiền trong bài chỉ là ví dụ, nhà bạn tự điền số của mình.
Vì sao nhà ở chung hay lệch chuyện tiền dù ai cũng có lòng
Phần lớn các nhà ba thế hệ không cãi nhau vì ai keo kiệt. Lệch xảy ra vì không ai nhìn thấy toàn bộ bức tranh. Bà nội đi chợ mỗi sáng bằng tiền túi mình, con trai trả tiền mạng tự động qua tài khoản, con dâu mua gạo và dầu ăn mỗi khi thấy hết, ông nội tự gọi thợ sửa máy bơm. Mỗi người chỉ thấy khoản mình bỏ ra, nên ai cũng có cảm giác mình đang gánh phần nhiều.
Cái khó thứ hai là nhiều khoản không có hoá đơn. Tiền chợ lẻ, tiền gửi xe cho cháu, tiền mua bóng đèn, tiền biếu hàng xóm khi có việc đều trôi qua mà không ai ghi. Sau vài tháng, người âm thầm trả các khoản lặt vặt bắt đầu mệt mà không biết nói ra sao, vì nói ra thì giống kể công.
Cái khó thứ ba là thế hệ trên và thế hệ dưới nghĩ về tiền khác nhau. Ông bà quen “có thì đưa”, không cần sổ sách giữa người một nhà. Vợ chồng trẻ quen chia rõ từng mục. Hai cách nghĩ đều có lý, chỉ là chưa ai đặt chúng cạnh nhau. Việc của người quán xuyến không phải là thắng trong cuộc bàn, mà là đưa mọi thứ lên giấy để cả nhà cùng nhìn một bức tranh. Khi bức tranh đã chung, phần lớn câu hỏi tự có lời đáp mà không ai phải nói nặng lời.
Liệt kê mọi khoản chi chung trước khi bàn ai trả
Trước buổi bàn, một người ngồi viết ra mọi khoản mà cả nhà cùng hưởng. Viết theo nhóm cho dễ nhìn, chưa cần ghi số tiền, chỉ cần không sót. Danh sách hay gặp ở nhà ba thế hệ:
- Ăn uống hằng ngày: tiền chợ, gạo, dầu ăn, nước mắm, gia vị, nước uống đóng bình, gas nấu ăn.
- Hoá đơn định kỳ: điện, nước, mạng, truyền hình, phí vệ sinh, phí gửi xe nếu ở chung cư.
- Nhà cửa: sửa chữa nhỏ, thay bóng đèn, vòi nước, sơn lại, mua đồ dùng chung như chổi, giấy vệ sinh, xà phòng giặt.
- Việc họ hàng và hàng xóm: tiền mừng, tiền phúng, quà Tết biếu chung danh nghĩa cả nhà.
- Phương tiện dùng chung: xe máy ông bà và con cùng đi, xăng, bảo dưỡng.
- Khoản ngầm: tiền ai đó hay bỏ ra mà chưa ai nhắc tới, ví dụ bà mua trái cây mỗi chiều, ông trả tiền nước đá cho quán đầu ngõ.
Mục cuối là mục quan trọng nhất. Cách lấy ra khoản ngầm đơn giản: mỗi người tự viết những gì mình hay trả trong tuần qua, rồi đặt các tờ cạnh nhau. Thường sẽ có hai ba khoản không ai ngờ. Khi đã lên giấy, nó thôi là chuyện “kể công” mà thành một dòng trong danh sách chung.
Ba cách chia khoản chung và nhà nào hợp cách nào
Không có cách chia đúng cho mọi nhà. Bảng dưới so ba cách hay dùng nhất để cả nhà chọn một cách làm khung, sau đó chỉnh dần.
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp với nhà | Chỗ dễ vướng |
|---|---|---|---|
| Chia theo khoản | Mỗi người nhận trọn một số khoản, tự trả và tự theo dõi | Nhà mà các bên đều có thu nhập đều đặn, ngại đưa tiền qua tay nhau | Khoản to nhỏ lệch nhau theo mùa, ví dụ tiền điện mùa nóng tăng |
| Góp vào quỹ chung | Mỗi tháng các bên bỏ vào một phong bì hoặc một tài khoản chung, một người chi | Nhà đông người, nhiều khoản lặt vặt, có một người quen ghi sổ | Người giữ quỹ mệt vì phải ghi và trả lời câu hỏi |
| Một bên lo chính, bên kia góp phần cố định | Vợ chồng con trả hầu hết, ông bà góp một khoản cố định hoặc ngược lại | Nhà mà thu nhập hai thế hệ chênh nhiều | Bên góp ít dễ thấy mình không có tiếng nói |
Phần lớn nhà ba thế hệ rơi vào kiểu thứ nhất hoặc pha giữa kiểu một và kiểu hai: hoá đơn định kỳ chia theo khoản, còn tiền chợ góp chung. Điều quan trọng là chọn xong thì viết ra, không để mỗi người hiểu một kiểu.
Ví dụ nhà anh Khải ở Nghệ An chia theo khoản
Nhà anh Khải và chị Ngân ở cùng bố mẹ anh là ông Tùng, bà Lành, có hai con đang đi học. Ông bà không có lương hưu nhưng có thu từ vườn cam. Sau một buổi tối ngồi bàn, cả nhà chốt bảng phân khoản sau và dán ở cánh tủ bếp (ví dụ minh hoạ):
| Khoản | Ai lo | Cách làm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tiền chợ hằng ngày | Quỹ chợ chung | Chị Ngân và bà Lành mỗi tuần cùng bỏ vào hộp chợ, ai đi chợ thì lấy | Đầu tuần đếm lại, thiếu thì nói |
| Điện, nước, mạng | Anh Khải | Trả tự động, cuối tháng báo số cho cả nhà nghe | Mùa hè tiền điện tăng thì cả nhà biết vì sao |
| Gạo, dầu ăn, gas | Ông Tùng | Mua theo bao, theo bình từ vườn bán cam | Ông thích tự mua ở chỗ quen |
| Sửa chữa nhỏ trong nhà | Anh Khải | Gọi thợ, trả tiền, giữ phiếu | Việc lớn thì cả nhà bàn |
| Mừng, phúng họ hàng | Theo danh nghĩa | Họ bên nội thì ông bà, bạn của vợ chồng thì vợ chồng | Nhà chung danh nghĩa thì chia đôi |
| Học và đồ dùng của các cháu | Anh Khải, chị Ngân | Riêng của nhà nhỏ, không đưa vào bảng chung | Ông bà cho thêm là quà, không phải phần |
Cái hay của bảng này là ông Tùng vẫn được góp phần mình theo cách ông thoải mái: mua đồ khô theo bao. Không ai bắt ông đưa tiền mặt vào quỹ. Chị Ngân đỡ phải âm thầm tự mua gạo mỗi lần thấy thùng sắp hết, việc mà trước đó không ai biết chị làm.
Khoản riêng của từng nhà nhỏ thì để riêng
Tiền học và đồ dùng của cháu là của bố mẹ cháu. Ông bà muốn cho cháu thì đó là quà, không tính vào phần góp chung. Nếu trộn vào, ông bà sẽ ngại hỏi khi thấy chi nhiều, còn bố mẹ cháu lại ngại vì như đang nhận tiền ông bà.
Thuốc men và khám bệnh của ông bà nên có một dòng riêng. Có nhà để ông bà tự lo, có nhà để các con góp. Cách nào cũng được, miễn là viết ra. Đừng để khoản này lẫn vào tiền chợ, vì nó lên xuống thất thường và dễ làm quỹ chung hụt bất ngờ.
Quà biếu và tiêu riêng của mỗi người không ai hỏi. Khi đã góp đủ phần chung, phần còn lại là việc riêng. Câu “mua cái này bao nhiêu” hỏi về đồ riêng của người khác là câu nên bỏ khỏi nhà ở chung.
Khoản chung danh nghĩa nhà nội hay nhà ngoại thì tách bên. Đám cưới họ bên nội không nên lấy từ quỹ chợ chung mà chị dâu cũng góp. Ghi rõ “họ nội”, “họ ngoại”, “bạn của vợ chồng” giúp tránh cảm giác thiệt mà không ai muốn nói ra.
Những chỗ hay sai khi chia tiền trong nhà nhiều thế hệ
Bàn chuyện tiền ngay lúc đang bực. Thường chuyện chỉ được nói ra khi ai đó đã quá mệt. Lúc ấy câu nói nào cũng nghe như trách. Nên chọn một buổi tối bình thường, ăn xong, không có khách, để bàn.
Chia đều tuyệt đối theo đầu người. Nhà có ông bà ăn ít, cháu nhỏ chưa đi làm, chia đều theo đầu người nghe công bằng mà thật ra không phản ánh ai dùng bao nhiêu. Chia theo khoản hoặc theo khả năng thường dễ chịu hơn.
Một người giữ hết mà không ai được xem. Người giữ quỹ không có lỗi gì, nhưng nếu không ai được xem sổ thì sớm muộn sẽ có câu hỏi ngầm. Cuối tháng đọc to vài dòng tổng là đủ, không cần đưa từng tờ hoá đơn.
Cố gom mọi khoản vào quỹ chung ngay tháng đầu. Đổi cách làm quá nhiều một lúc làm ông bà thấy bị quản. Bắt đầu với hai ba khoản lớn, các khoản khác giữ như cũ, tháng sau mới thêm.
Không nói khi thu nhập của ai đó thay đổi. Con nghỉ việc, ông bà bán xong mùa vườn, những lúc ấy bảng phải được chỉnh. Giữ im lặng và cố trả như cũ chỉ đẩy chuyện đến lúc vỡ.
Cách tự kiểm sau ba tháng xem chia vậy đã ổn chưa
Ba tháng là đủ để qua một mùa hoá đơn và vài lần có việc họ hàng. Đến lúc đó, người quán xuyến làm năm bước kiểm sau, mất chừng nửa tiếng:
- Đặt bảng phân khoản ra bàn, hỏi từng người: có khoản nào mình đang trả mà không có trong bảng không. Có thì thêm dòng.
- Xem khoản nào đã bị trễ hoặc phải nhắc nhiều lần. Khoản đó có thể đang giao sai người, ví dụ giao cho người hay đi công tác.
- So quỹ chợ chung: ba tháng qua có tuần nào hụt không, hụt vì sao. Nếu tuần nào cũng hụt, phần góp đang thấp so với nhà mình ăn.
- Hỏi riêng ông bà một câu nhẹ: “Bố mẹ thấy cách mình chia vậy có mệt không?”. Ông bà hay ngại nói trước mặt cả nhà.
- Chốt thay đổi nếu có, sửa bảng, dán lại chỗ cũ. Không có gì cần đổi thì ghi ngày kiểm vào góc bảng để lần sau biết.
Dấu hiệu bảng đang chạy tốt không phải là con số khớp tuyệt đối, mà là trong ba tháng không ai phải giận âm thầm vì tiền. Nếu vẫn còn người thấy mình gánh hết, quay lại bước liệt kê khoản ngầm: gần như chắc có một khoản chưa lên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không muốn bàn chuyện tiền với con thì làm sao?
Đừng bắt đầu bằng chữ “chia tiền”. Bắt đầu bằng việc nhờ ông bà nhớ giúp những khoản trong nhà hay phải trả, như gạo, gas, điện. Khi danh sách đã nằm trên giấy, câu “khoản này để con lo nhé” nghe như san sẻ chứ không phải tính toán.
Nhà có hai anh em cùng ở với bố mẹ thì chia thế nào?
Coi mỗi nhà nhỏ là một bên. Bảng phân khoản có ba cột người: ông bà, nhà anh, nhà em. Phần chung chia theo khoản hoặc góp quỹ, còn khoản của từng nhà nhỏ thì tách riêng như con cái, xe riêng, quà riêng.
Có nên ghi sổ từng khoản chợ khi ở chung không?
Không bắt buộc. Nếu dùng hộp chợ góp chung thì chỉ cần đếm hộp đầu tuần và ghi một dòng tổng. Ghi chi tiết từng mớ rau dễ làm người đi chợ thấy bị soi, nhất là khi người đi chợ là ông bà.
Một bên thu nhập thấp hơn hẳn thì có phải góp bằng nhau không?
Không nên. Chia theo khả năng hoặc theo kiểu một bên lo chính, bên kia góp phần cố định thường êm hơn. Bên góp ít vẫn cần được giao một khoản trọn vẹn để thấy mình có phần, không chỉ được bao.
Ai nên là người giữ bảng phân khoản?
Người hay ở nhà nhất và quen ghi chép, không nhất thiết là vợ hay chồng. Người giữ bảng chỉ lo cập nhật và nhắc lịch kiểm ba tháng, còn quyết định đổi khoản thì cả nhà cùng bàn.
Khi có khoản bất ngờ lớn như sửa mái thì tính vào đâu?
Khoản lớn bất ngờ không nên rút từ quỹ chợ. Cả nhà ngồi bàn riêng, xem ai góp phần nào, và ghi thành một dòng riêng trong bảng. Nhà nào có quỹ sửa nhà thì dùng quỹ đó trước rồi mới góp thêm.